Adhyāya 66

विराट उवाच । यद्येष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । कतमोऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली ॥

virāṭa uvāca । yady eṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । katamo ’syārjuno bhrātā bhīmaś ca katamo balī ॥

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी । यदा द्यूते जिताः पार्था न प्राज्ञायन्त ते क्वचित् ॥

nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī । yadā dyūte jitāḥ pārthā na prājñāyanta te kva cit ॥

अर्जुन उवाच । य एष बल्लवो ब्रूते सूदस्तव नराधिप । एष भीमो महाबाहुर्भीमवेगपराक्रमः ॥

arjuna uvāca । ya eṣa ballavo brūte sūdas tava narādhipa । eṣa bhīmo mahābāhur bhīmavegaparākramaḥ ॥

एष क्रोधवशान्हत्वा पर्वते गन्धमादने । सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत् ॥

eṣa krodhavaśān hatvā parvate gandhamādane । saugandhikāni divyāni kr̥ṣṇārthe samupāharat ॥

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम् । व्याघ्रानृक्षान्वराहांश्च हतवान्स्त्रीपुरे तव ॥

gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṁ durātmanām । vyāghrān r̥kṣān varāhāṁś ca hatavān strīpure tava ॥

यश्चासीदश्वबन्धस्ते नकुलोऽयं परंतपः । गोसंख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महारथौ ॥

yaś cāsīd aśvabandhas te nakulo ’yaṁ paraṁtapaḥ । gosaṁkhyaḥ sahadevaś ca mādrīputrau mahārathau ॥

शृङ्गारवेषाभरणौ रूपवन्तौ यशस्विनौ । नानारथसहस्राणां समर्थौ पुरुषर्षभौ ॥

śr̥ṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau । nānārathasahasrāṇāṁ samarthau puruṣarṣabhau ॥

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी । सैरन्ध्री द्रौपदी राजन्यत्कृते कीचका हताः ॥

eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī । sairandhrī draupadī rājan yatkr̥te kīcakā hatāḥ ॥

अर्जुनोऽहं महाराज व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः । भीमादवरजः पार्थो यमाभ्यां चापि पूर्वजः ॥

arjuno ’haṁ mahārāja vyaktaṁ te śrotram āgataḥ । bhīmād avarajaḥ pārtho yamābhyāṁ cāpi pūrvajaḥ ॥

उषिताः स्म महाराज सुखं तव निवेशने । अज्ञातवासमुषिता गर्भवास इव प्रजाः ॥

uṣitāḥ sma mahārāja sukhaṁ tava niveśane । ajñātavāsam uṣitā garbhavāsa iva prajāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः । तदार्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ । tadārjunasya vairāṭiḥ kathayām āsa vikramam ॥

अयं स द्विषतां मध्ये मृगाणामिव केसरी । अचरद्रथवृन्देषु निघ्नंस्तेषां वरान्वरान् ॥

ayaṁ sa dviṣatāṁ madhye mr̥gāṇām iva kesarī । acarad rathavr̥ndeṣu nighnaṁs teṣāṁ varān varān ॥

अनेन विद्धो मातङ्गो महानेकेषुणा हतः । हिरण्यकक्ष्यः संग्रामे दन्ताभ्यामगमन्महीम् ॥

anena viddho mātaṅgo mahān ekeṣuṇā hataḥ । hiraṇyakakṣyaḥ saṁgrāme dantābhyām agaman mahīm ॥

अनेन विजिता गावो जिताश्च कुरवो युधि । अस्य शङ्खप्रणादेन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ॥

anena vijitā gāvo jitāś ca kuravo yudhi । asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirīkr̥tau ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मत्स्यराजः प्रतापवान् । उत्तरं प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān । uttaraṁ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire ॥

प्रसादनं पाण्डवस्य प्राप्तकालं हि रोचये । उत्तरां च प्रयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम् ॥

prasādanaṁ pāṇḍavasya prāptakālaṁ hi rocaye । uttarāṁ ca prayacchāmi pārthāya yadi te matam ॥

उत्तर उवाच । अर्च्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्राप्तकालं च मे मतम् । पूज्यन्तां पूजनार्हाश्च महाभागाश्च पाण्डवाः ॥

uttara uvāca । arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca prāptakālaṁ ca me matam । pūjyantāṁ pūjanārhāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ ॥

विराट उवाच । अहं खल्वपि संग्रामे शत्रूणां वशमागतः । मोक्षितो भीमसेनेन गावश्च विजितास्तथा ॥

virāṭa uvāca । ahaṁ khalv api saṁgrāme śatrūṇāṁ vaśam āgataḥ । mokṣito bhīmasenena gāvaś ca vijitās tathā ॥

एतेषां बाहुवीर्येण यदस्माकं जयो मृधे । वयं सर्वे सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । प्रसादयामो भद्रं ते सानुजं पाण्डवर्षभम् ॥

eteṣāṁ bāhuvīryeṇa yad asmākaṁ jayo mr̥dhe । vayaṁ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । prasādayāmo bhadraṁ te sānujaṁ pāṇḍavarṣabham ॥

यदस्माभिरजानद्भिः किंचिदुक्तो नराधिपः । क्षन्तुमर्हति तत्सर्वं धर्मात्मा ह्येष पाण्डवः ॥

yad asmābhir ajānadbhiḥ kiṁ cid ukto narādhipaḥ । kṣantum arhati tat sarvaṁ dharmātmā hy eṣa pāṇḍavaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततो विराटः परमाभितुष्टः; समेत्य राज्ञा समयं चकार । राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै; सदण्डकोशं सपुरं महात्मा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ; sametya rājñā samayaṁ cakāra । rājyaṁ ca sarvaṁ visasarja tasmai; sadaṇḍakośaṁ sapuraṁ mahātmā ॥

पाण्डवांश्च ततः सर्वान्मत्स्यराजः प्रतापवान् । धनंजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥

pāṇḍavāṁś ca tataḥ sarvān matsyarājaḥ pratāpavān । dhanaṁjayaṁ puraskr̥tya diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt ॥

समुपाघ्राय मूर्धानं संश्लिष्य च पुनः पुनः । युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

samupāghrāya mūrdhānaṁ saṁśliṣya ca punaḥ punaḥ । yudhiṣṭhiraṁ ca bhīmaṁ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

नातृप्यद्दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः । संप्रीयमाणो राजानं युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ॥

nātr̥pyad darśane teṣāṁ virāṭo vāhinīpatiḥ । saṁprīyamāṇo rājānaṁ yudhiṣṭhiram athābravīt ॥

दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनो वनात् । दिष्ट्या च पारितं कृच्छ्रमज्ञातं वै दुरात्मभिः ॥

diṣṭyā bhavantaḥ saṁprāptāḥ sarve kuśalino vanāt । diṣṭyā ca pāritaṁ kr̥cchram ajñātaṁ vai durātmabhiḥ ॥

इदं च राज्यं नः पार्था यच्चान्यद्वसु किंचन । प्रतिगृह्णन्तु तत्सर्वं कौन्तेया अविशङ्कया ॥

idaṁ ca rājyaṁ naḥ pārthā yac cānyad vasu kiṁ cana । pratigr̥hṇantu tat sarvaṁ kaunteyā aviśaṅkayā ॥

उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः । अयं ह्यौपयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः ॥

uttarāṁ pratigr̥hṇātu savyasācī dhanaṁjayaḥ । ayaṁ hy aupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ ॥

एवमुक्तो धर्मराजः पार्थमैक्षद्धनंजयम् । ईक्षितश्चार्जुनो भ्रात्रा मत्स्यं वचनमब्रवीत् ॥

evam ukto dharmarājaḥ pārtham aikṣad dhanaṁjayam । īkṣitaś cārjuno bhrātrā matsyaṁ vacanam abravīt ॥

प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्स्नुषां दुहितरं तव । युक्तश्चावां हि संबन्धो मत्स्यभारतसत्तमौ ॥

pratigr̥hṇāmy ahaṁ rājan snuṣāṁ duhitaraṁ tava । yuktaś cāvāṁ hi saṁbandho matsyabhāratasattamau ॥