Adhyāya 54

वैशंपायन उवाच । तं पार्थः प्रतिजग्राह वायुवेगमिवोद्धतम् । शरजालेन महता वर्षमाणमिवाम्बुदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ pārthaḥ pratijagrāha vāyuvegam ivoddhatam । śarajālena mahatā varṣamāṇam ivāmbudam ॥

तयोर्देवासुरसमः संनिपातो महानभूत् । किरतोः शरजालानि वृत्रवासवयोरिव ॥

tayor devāsurasamaḥ saṁnipāto mahān abhūt । kiratoḥ śarajālāni vr̥travāsavayor iva ॥

न स्म सूर्यस्तदा भाति न च वाति समीरणः । शरगाढे कृते व्योम्नि छायाभूते समन्ततः ॥

na sma sūryas tadā bhāti na ca vāti samīraṇaḥ । śaragāḍhe kr̥te vyomni chāyābhūte samantataḥ ॥

महांश्चटचटाशब्दो योधयोर्हन्यमानयोः । दह्यतामिव वेणूनामासीत्परपुरंजय ॥

mahāṁś caṭacaṭāśabdo yodhayor hanyamānayoḥ । dahyatām iva veṇūnām āsīt parapuraṁjaya ॥

हयानस्यार्जुनः सर्वान्कृतवानल्पजीवितान् । स राजन्न प्रजानाति दिशं कांचन मोहितः ॥

hayān asyārjunaḥ sarvān kr̥tavān alpajīvitān । sa rājan na prajānāti diśaṁ kāṁ cana mohitaḥ ॥

ततो द्रौणिर्महावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः । विवरं सूक्ष्ममालोक्य ज्यां चिच्छेद क्षुरेण ह । तदस्यापूजयन्देवाः कर्म दृष्ट्वातिमानुषम् ॥

tato drauṇir mahāvīryaḥ pārthasya vicariṣyataḥ । vivaraṁ sūkṣmam ālokya jyāṁ ciccheda kṣureṇa ha । tad asyāpūjayan devāḥ karma dr̥ṣṭvātimānuṣam ॥

ततो द्रौणिर्धनूंष्यष्टौ व्यपक्रम्य नरर्षभम् । पुनरभ्याहनत्पार्थं हृदये कङ्कपत्रिभिः ॥

tato drauṇir dhanūṁṣy aṣṭau vyapakramya nararṣabham । punar abhyāhanat pārthaṁ hr̥daye kaṅkapatribhiḥ ॥

ततः पार्थो महाबाहुः प्रहस्य स्वनवत्तदा । योजयामास नवया मौर्व्या गाण्डीवमोजसा ॥

tataḥ pārtho mahābāhuḥ prahasya svanavat tadā । yojayām āsa navayā maurvyā gāṇḍīvam ojasā ॥

ततोऽर्धचन्द्रमावृत्य तेन पार्थः समागमत् । वारणेनेव मत्तेन मत्तो वारणयूथपः ॥

tato ’rdhacandram āvr̥tya tena pārthaḥ samāgamat । vāraṇeneva mattena matto vāraṇayūthapaḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं पृथिव्यामेकवीरयोः । रणमध्ये द्वयोरेव सुमहल्लोमहर्षणम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ pr̥thivyām ekavīrayoḥ । raṇamadhye dvayor eva sumahal lomaharṣaṇam ॥

तौ वीरौ कुरवः सर्वे ददृशुर्विस्मयान्विताः । युध्यमानौ महात्मानौ यूथपाविव संगतौ ॥

tau vīrau kuravaḥ sarve dadr̥śur vismayānvitāḥ । yudhyamānau mahātmānau yūthapāv iva saṁgatau ॥

तौ समाजघ्नतुर्वीरावन्योन्यं पुरुषर्षभौ । शरैराशीविषाकारैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ॥

tau samājaghnatur vīrāv anyonyaṁ puruṣarṣabhau । śarair āśīviṣākārair jvaladbhir iva pannagaiḥ ॥

अक्षय्याविषुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः । तेन पार्थो रणे शूरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

akṣayyāv iṣudhī divyau pāṇḍavasya mahātmanaḥ । tena pārtho raṇe śūras tasthau girir ivācalaḥ ॥

अश्वत्थाम्नः पुनर्बाणाः क्षिप्रमभ्यस्यतो रणे । जग्मुः परिक्षयं शीघ्रमभूत्तेनाधिकोऽर्जुनः ॥

aśvatthāmnaḥ punar bāṇāḥ kṣipram abhyasyato raṇe । jagmuḥ parikṣayaṁ śīghram abhūt tenādhiko ’rjunaḥ ॥

ततः कर्णो महच्चापं विकृष्याभ्यधिकं रुषा । अवाक्षिपत्ततः शब्दो हाहाकारो महानभूत् ॥

tataḥ karṇo mahac cāpaṁ vikr̥ṣyābhyadhikaṁ ruṣā । avākṣipat tataḥ śabdo hāhākāro mahān abhūt ॥

तत्र चक्षुर्दधे पार्थो यत्र विस्फार्यते धनुः । ददर्श तत्र राधेयं तस्य कोपोऽत्यवीवृधत् ॥

tatra cakṣur dadhe pārtho yatra visphāryate dhanuḥ । dadarśa tatra rādheyaṁ tasya kopo ’tyavīvr̥dhat ॥

स रोषवशमापन्नः कर्णमेव जिघांसया । अवैक्षत विवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः ॥

sa roṣavaśam āpannaḥ karṇam eva jighāṁsayā । avaikṣata vivr̥ttābhyāṁ netrābhyāṁ kurupuṁgavaḥ ॥

तथा तु विमुखे पार्थे द्रोणपुत्रस्य सायकान् । त्वरिताः पुरुषा राजन्नुपाजह्रुः सहस्रशः ॥

tathā tu vimukhe pārthe droṇaputrasya sāyakān । tvaritāḥ puruṣā rājann upājahruḥ sahasraśaḥ ॥

उत्सृज्य च महाबाहुर्द्रोणपुत्रं धनंजयः । अभिदुद्राव सहसा कर्णमेव सपत्नजित् ॥

utsr̥jya ca mahābāhur droṇaputraṁ dhanaṁjayaḥ । abhidudrāva sahasā karṇam eva sapatnajit ॥

तमभिद्रुत्य कौन्तेयः क्रोधसंरक्तलोचनः । कामयन्द्वैरथे युद्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tam abhidrutya kaunteyaḥ krodhasaṁraktalocanaḥ । kāmayan dvairathe yuddham idaṁ vacanam abravīt ॥