Adhyāya 53

अर्जुन उवाच । यत्रैषा काञ्चनी वेदी प्रदीप्ताग्निशिखोपमा । उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता । तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणानीकाय मारिष ॥

arjuna uvāca । yatraiṣā kāñcanī vedī pradīptāgniśikhopamā । ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhir alaṁkr̥tā । tatra māṁ vaha bhadraṁ te droṇānīkāya māriṣa ॥

अश्वाः शोणाः प्रकाशन्ते बृहन्तश्चारुवाहिनः । स्निग्धविद्रुमसंकाशास्ताम्रास्याः प्रियदर्शनाः । युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविशारदाः ॥

aśvāḥ śoṇāḥ prakāśante br̥hantaś cāruvāhinaḥ । snigdhavidrumasaṁkāśās tāmrāsyāḥ priyadarśanāḥ । yuktā rathavare yasya sarvaśikṣāviśāradāḥ ॥

दीर्घबाहुर्महातेजा बलरूपसमन्वितः । सर्वलोकेषु विख्यातो भारद्वाजः प्रतापवान् ॥

dīrghabāhur mahātejā balarūpasamanvitaḥ । sarvalokeṣu vikhyāto bhāradvājaḥ pratāpavān ॥

बुद्ध्या तुल्यो ह्युशनसा बृहस्पतिसमो नये । वेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्यं तथैव च ॥

buddhyā tulyo hy uśanasā br̥haspatisamo naye । vedās tathaiva catvāro brahmacaryaṁ tathaiva ca ॥

ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्यस्त्राणि मारिष । धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितः ॥

sasaṁhārāṇi divyāni sarvāṇy astrāṇi māriṣa । dhanurvedaś ca kārtsnyena yasmin nityaṁ pratiṣṭhitaḥ ॥

क्षमा दमश्च सत्यं च आनृशंस्यमथार्जवम् । एते चान्ये च बहवो गुणा यस्मिन्द्विजोत्तमे ॥

kṣamā damaś ca satyaṁ ca ānr̥śaṁsyam athārjavam । ete cānye ca bahavo guṇā yasmin dvijottame ॥

तेनाहं योद्धुमिच्छामि महाभागेन संयुगे । तस्मात्त्वं प्रापयाचार्यं क्षिप्रमुत्तर वाहय ॥

tenāhaṁ yoddhum icchāmi mahābhāgena saṁyuge । tasmāt tvaṁ prāpayācāryaṁ kṣipram uttara vāhaya ॥

वैशंपायन उवाच । अर्जुनेनैवमुक्तस्तु वैराटिर्हेमभूषितान् । चोदयामास तानश्वान्भारद्वाजरथं प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । arjunenaivam uktas tu vairāṭir hemabhūṣitān । codayām āsa tān aśvān bhāradvājarathaṁ prati ॥

तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम् । द्रोणः प्रत्युद्ययौ पार्थं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

tam āpatantaṁ vegena pāṇḍavaṁ rathināṁ varam । droṇaḥ pratyudyayau pārthaṁ matto mattam iva dvipam ॥

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीशतनिनादितम् । प्रचुक्षुभे बलं सर्वमुद्धूत इव सागरः ॥

tataḥ prādhmāpayac chaṅkhaṁ bherīśatanināditam । pracukṣubhe balaṁ sarvam uddhūta iva sāgaraḥ ॥

अथ शोणान्सदश्वांस्तान्हंसवर्णैर्मनोजवैः । मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त रणे जनाः ॥

atha śoṇān sadaśvāṁs tān haṁsavarṇair manojavaiḥ । miśritān samare dr̥ṣṭvā vyasmayanta raṇe janāḥ ॥

तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि । आचार्यशिष्यावजितौ कृतविद्यौ मनस्विनौ ॥

tau rathau vīryasaṁpannau dr̥ṣṭvā saṁgrāmamūrdhani । ācāryaśiṣyāv ajitau kr̥tavidyau manasvinau ॥

समाश्लिष्टौ तदान्योन्यं द्रोणपार्थौ महाबलौ । दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भरतानां महद्बलम् ॥

samāśliṣṭau tadānyonyaṁ droṇapārthau mahābalau । dr̥ṣṭvā prākampata muhur bharatānāṁ mahad balam ॥

हर्षयुक्तस्तथा पार्थः प्रहसन्निव वीर्यवान् । रथं रथेन द्रोणस्य समासाद्य महारथः ॥

harṣayuktas tathā pārthaḥ prahasann iva vīryavān । rathaṁ rathena droṇasya samāsādya mahārathaḥ ॥

अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वमिदं वचः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीरहा ॥

abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ । uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīrahā ॥

उषिताः स्म वने वासं प्रतिकर्म चिकीर्षवः । कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ॥

uṣitāḥ sma vane vāsaṁ pratikarma cikīrṣavaḥ । kopaṁ nārhasi naḥ kartuṁ sadā samaradurjaya ॥

अहं तु प्रहृते पूर्वं प्रहरिष्यामि तेऽनघ । इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥

ahaṁ tu prahr̥te pūrvaṁ prahariṣyāmi te ’nagha । iti me vartate buddhis tad bhavān kartum arhati ॥

ततोऽस्मै प्राहिणोद्द्रोणः शरानधिकविंशतिम् । अप्राप्तांश्चैव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥

tato ’smai prāhiṇod droṇaḥ śarān adhikaviṁśatim । aprāptāṁś caiva tān pārthaś ciccheda kr̥tahastavat ॥

ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् । अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रमस्त्रं विदर्शयन् ॥

tataḥ śarasahasreṇa rathaṁ pārthasya vīryavān । avākirat tato droṇaḥ śīghram astraṁ vidarśayan ॥

एवं प्रववृते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः । समं विमुञ्चतोः संख्ये विशिखान्दीप्ततेजसः ॥

evaṁ pravavr̥te yuddhaṁ bhāradvājakirīṭinoḥ । samaṁ vimuñcatoḥ saṁkhye viśikhān dīptatejasaḥ ॥

तावुभौ ख्यातकर्माणावुभौ वायुसमौ जवे । उभौ दिव्यास्त्रविदुषावुभावुत्तमतेजसौ । क्षिपन्तौ शरजालानि मोहयामासतुर्नृपान् ॥

tāv ubhau khyātakarmāṇāv ubhau vāyusamau jave । ubhau divyāstraviduṣāv ubhāv uttamatejasau । kṣipantau śarajālāni mohayām āsatur nr̥pān ॥

व्यस्मयन्त ततो योधाः सर्वे तत्र समागताः । शरान्विसृजतोस्तूर्णं साधु साध्विति पूजयन् ॥

vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥ । śarān visr̥jatos tūrṇaṁ sādhu sādhv iti pūjayan ॥

द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हति फल्गुनात् । रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरुणा यदयुध्यत । इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ॥

droṇaṁ hi samare ko ’nyo yoddhum arhati phalgunāt । raudraḥ kṣatriyadharmo ’yaṁ guruṇā yad ayudhyata । ity abruvañ janās tatra saṁgrāmaśirasi sthitāḥ ॥

वीरौ तावपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ । छादयेतां शरव्रातैरन्योन्यमपराजितौ ॥

vīrau tāv api saṁrabdhau saṁnikr̥ṣṭau mahārathau । chādayetāṁ śaravrātair anyonyam aparājitau ॥

विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपृष्ठं दुरासदम् । संरब्धोऽथ भरद्वाजः फल्गुनं प्रत्ययुध्यत ॥

visphārya sumahac cāpaṁ hemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam । saṁrabdho ’tha bharadvājaḥ phalgunaṁ pratyayudhyata ॥

स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति । भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्रच्छादयत्प्रभाम् ॥

sa sāyakamayair jālair arjunasya rathaṁ prati । bhānumadbhiḥ śilādhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām ॥

पार्थं च स महाबाहुर्महावेगैर्महारथः । विव्याध निशितैर्बाणैर्मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् ॥

pārthaṁ ca sa mahābāhur mahāvegair mahārathaḥ । vivyādha niśitair bāṇair megho vr̥ṣṭyeva parvatam ॥

तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय पाण्डवः । शत्रुघ्नं वेगवद्धृष्टो भारसाधनमुत्तमम् । विससर्ज शरांश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून् ॥

tathaiva divyaṁ gāṇḍīvaṁ dhanur ādāya pāṇḍavaḥ । śatrughnaṁ vegavad dhr̥ṣṭo bhārasādhanam uttamam । visasarja śarāṁś citrān suvarṇavikr̥tān bahūn ॥

नाशयञ्शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान् । तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

nāśayañ śaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavān । tūrṇaṁ cāpavinirmuktais tad adbhutam ivābhavat ॥

स रथेन चरन्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः । युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्यदर्शयत् ॥

sa rathena caran pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṁjayaḥ । yugapad dikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇy adarśayat ॥

एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः । नादृश्यत तदा द्रोणो नीहारेणेव संवृतः ॥

ekacchāyam ivākāśaṁ bāṇaiś cakre samantataḥ । nādr̥śyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṁvr̥taḥ ॥

तस्याभवत्तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैः । जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः ॥

tasyābhavat tadā rūpaṁ saṁvr̥tasya śarottamaiḥ । jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ ॥

दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः स्वरथमावृतम् । स विस्फार्य धनुश्चित्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥

dr̥ṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svaratham āvr̥tam । sa visphārya dhanuś citraṁ meghastanitanisvanam ॥

अग्निचक्रोपमं घोरं विकर्षन्परमायुधम् । व्यशातयच्छरांस्तांस्तु द्रोणः समितिशोभनः । महानभूत्ततः शब्दो वंशानामिव दह्यताम् ॥

agnicakropamaṁ ghoraṁ vikarṣan paramāyudham । vyaśātayac charāṁs tāṁs tu droṇaḥ samitiśobhanaḥ । mahān abhūt tataḥ śabdo vaṁśānām iva dahyatām ॥

जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश्चित्रचापवरातिगैः । प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥

jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiś citracāpavarātigaiḥ । prācchādayad ameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām ॥

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् । वियच्चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः प्रजाः ॥

tataḥ kanakapuṅkhānāṁ śarāṇāṁ nataparvaṇām । viyaccarāṇāṁ viyati dr̥śyante bahuśaḥ prajāḥ ॥

द्रोणस्य पुङ्खसक्ताश्च प्रभवन्तः शरासनात् । एको दीर्घ इवादृश्यदाकाशे संहतः शरः ॥

droṇasya puṅkhasaktāś ca prabhavantaḥ śarāsanāt । eko dīrgha ivādr̥śyad ākāśe saṁhataḥ śaraḥ ॥

एवं तौ स्वर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ महाशरान् । आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः ॥

evaṁ tau svarṇavikr̥tān vimuñcantau mahāśarān । ākāśaṁ saṁvr̥taṁ vīrāv ulkābhir iva cakratuḥ ॥

शरास्तयोश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः । पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरतामिव ॥

śarās tayoś ca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ । paṅktyaḥ śaradi khasthānāṁ haṁsānāṁ caratām iva ॥

युद्धं समभवत्तत्र सुसंरब्धं महात्मनोः । द्रोणपाण्डवयोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥

yuddhaṁ samabhavat tatra susaṁrabdhaṁ mahātmanoḥ । droṇapāṇḍavayor ghoraṁ vr̥travāsavayor iva ॥

तौ गजाविव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

tau gajāv iva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam । śaraiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

तौ व्यवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशोभिनौ । उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्यस्त्राणि भागशः ॥

tau vyavāharatāṁ śūrau saṁrabdhau raṇaśobhinau । udīrayantau samare divyāny astrāṇi bhāgaśaḥ ॥

अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान् । न्यवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतां वरः ॥

atha tv ācāryamukhyena śarān sr̥ṣṭāñ śilāśitān । nyavārayac chitair bāṇair arjuno jayatāṁ varaḥ ॥

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः । इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत् ॥

darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ । iṣubhis tūrṇam ākāśaṁ bahubhiś ca samāvr̥ṇot ॥

जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं तिग्मतेजसम् । आचार्यमुख्यः समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । अर्जुनेन सहाक्रीडच्छरैः संनतपर्वभिः ॥

jighāṁsantaṁ naravyāghram arjunaṁ tigmatejasam । ācāryamukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । arjunena sahākrīḍac charaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

दिव्यान्यस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणे । अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य फल्गुनः समयोधयत् ॥

divyāny astrāṇi muñcantaṁ bhāradvājaṁ mahāraṇe । astrair astrāṇi saṁvārya phalgunaḥ samayodhayat ॥

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः । अमर्षिणोस्तदान्योन्यं देवदानवयोरिव ॥

tayor āsīt saṁprahāraḥ kruddhayor narasiṁhayoḥ । amarṣiṇos tadānyonyaṁ devadānavayor iva ॥

ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः । द्रोणेन मुक्तं मुक्तं तु ग्रसते स्म पुनः पुनः ॥

aindraṁ vāyavyam āgneyam astram astreṇa pāṇḍavaḥ । droṇena muktaṁ muktaṁ tu grasate sma punaḥ punaḥ ॥

एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ्शरान् । एकच्छायं चक्रतुस्तावाकाशं शरवृष्टिभिः ॥

evaṁ śūrau maheṣvāsau visr̥jantau śitāñ śarān । ekacchāyaṁ cakratus tāv ākāśaṁ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषु । पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः ॥

tato ’rjunena muktānāṁ patatāṁ ca śarīriṣu । parvateṣv iva vajrāṇāṁ śarāṇāṁ śrūyate svanaḥ ॥

ततो नागा रथाश्चैव सादिनश्च विशां पते । शोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः ॥

tato nāgā rathāś caiva sādinaś ca viśāṁ pate । śoṇitāktā vyadr̥śyanta puṣpitā iva kiṁśukāḥ ॥

बाहुभिश्च सकेयूरैर्विचित्रैश्च महारथैः । सुवर्णचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥

bāhubhiś ca sakeyūrair vicitraiś ca mahārathaiḥ । suvarṇacitraiḥ kavacair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ ॥

योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणप्रपीडितैः । बलमासीत्समुद्भ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे ॥

yodhaiś ca nihatais tatra pārthabāṇaprapīḍitaiḥ । balam āsīt samudbhrāntaṁ droṇārjunasamāgame ॥

विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने । आच्छादयेतामन्योन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः ॥

vidhunvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhane । ācchādayetām anyonyaṁ titakṣantau raṇeṣubhiḥ ॥

अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम् । दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत् ॥

athāntarikṣe nādo ’bhūd droṇaṁ tatra praśaṁsatām । duṣkaraṁ kr̥tavān droṇo yad arjunam ayodhayat ॥

प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम् । जेतारं देवदैत्यानां सर्पाणां च महारथम् ॥

pramāthinaṁ mahāvīryaṁ dr̥ḍhamuṣṭiṁ durāsadam । jetāraṁ devadaityānāṁ sarpāṇāṁ ca mahāratham ॥

अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम् । पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्याभूच्च विस्मयः ॥

aviśramaṁ ca śikṣāṁ ca lāghavaṁ dūrapātitām । pārthasya samare dr̥ṣṭvā droṇasyābhūc ca vismayaḥ ॥

अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः । विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभ ॥

atha gāṇḍīvam udyamya divyaṁ dhanur amarṣaṇaḥ । vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṁ bharatarṣabha ॥

तस्य बाणमयं वर्षं शलभानामिवायतम् । न च बाणान्तरे वायुरस्य शक्नोति सर्पितुम् ॥

tasya bāṇamayaṁ varṣaṁ śalabhānām ivāyatam । na ca bāṇāntare vāyur asya śaknoti sarpitum ॥

अनिशं संदधानस्य शरानुत्सृजतस्तदा । ददृशे नान्तरं किंचित्पार्थस्याददतोऽपि च ॥

aniśaṁ saṁdadhānasya śarān utsr̥jatas tadā । dadr̥śe nāntaraṁ kiṁ cit pārthasyādadato ’pi ca ॥

तथा शीघ्रास्त्रयुद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे । शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदीरयत् ॥

tathā śīghrāstrayuddhe tu vartamāne sudāruṇe । śīghrāc chīghrataraṁ pārthaḥ śarān anyān udīrayat ॥

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात् ॥

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṁ nataparvaṇām । yugapat prāpataṁs tatra droṇasya ratham antikāt ॥

अवकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना । हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ ॥

avakīryamāṇe droṇe tu śarair gāṇḍīvadhanvanā । hāhākāro mahān āsīt sainyānāṁ bharatarṣabha ॥

पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान्समपूजयत् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः ॥

pāṇḍavasya tu śīghrāstraṁ maghavān samapūjayat । gandharvāpsarasaś caiva ye ca tatra samāgatāḥ ॥

ततो वृन्देन महता रथानां रथयूथपः । आचार्यपुत्रः सहसा पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥

tato vr̥ndena mahatā rathānāṁ rathayūthapaḥ । ācāryaputraḥ sahasā pāṇḍavaṁ pratyavārayat ॥

अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः । पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्याकरोद्भृशम् ॥

aśvatthāmā tu tat karma hr̥dayena mahātmanaḥ । pūjayām āsa pārthasya kopaṁ cāsyākarod bhr̥śam ॥

स मन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे । किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥

sa manyuvaśam āpannaḥ pārtham abhyadravad raṇe । kirañ śarasahasrāṇi parjanya iva vr̥ṣṭimān ॥

आवृत्य तु महाबाहुर्यतो द्रौणिस्ततो हयान् । अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम् ॥

āvr̥tya tu mahābāhur yato drauṇis tato hayān । antaraṁ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum ॥

स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णमपायाज्जवनैर्हयैः । छिन्नवर्मध्वजः शूरो निकृत्तः परमेषुभिः ॥

sa tu labdhvāntaraṁ tūrṇam apāyāj javanair hayaiḥ । chinnavarmadhvajaḥ śūro nikr̥ttaḥ parameṣubhiḥ ॥