Adhyāya 52

वैशंपायन उवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः । आजगाम महासत्त्वः कृपः शस्त्रभृतां वरः । अर्जुनं प्रति संयोद्धुं युद्धार्थी स महारथः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etasminn antare tatra mahāvīryaparākramaḥ । ājagāma mahāsattvaḥ kr̥paḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । arjunaṁ prati saṁyoddhuṁ yuddhārthī sa mahārathaḥ ॥

तौ रथौ सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महाबलौ । शारदाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ ॥

tau rathau sūryasaṁkāśau yotsyamānau mahābalau । śāradāv iva jīmūtau vyarocetāṁ vyavasthitau ॥

पार्थोऽपि विश्रुतं लोके गाण्डीवं परमायुधम् । विकृष्य चिक्षेप बहून्नाराचान्मर्मभेदिनः ॥

pārtho ’pi viśrutaṁ loke gāṇḍīvaṁ paramāyudham । vikr̥ṣya cikṣepa bahūn nārācān marmabhedinaḥ ॥

तानप्राप्ताञ्शितैर्बाणैर्नाराचान्रक्तभोजनान् । कृपश्चिच्छेद पार्थस्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tān aprāptāñ śitair bāṇair nārācān raktabhojanān । kr̥paś ciccheda pārthasya śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ततः पार्थश्च संक्रुद्धश्चित्रान्मार्गान्प्रदर्शयन् । दिशः संछादयन्बाणैः प्रदिशश्च महारथः ॥

tataḥ pārthaś ca saṁkruddhaś citrān mārgān pradarśayan । diśaḥ saṁchādayan bāṇaiḥ pradiśaś ca mahārathaḥ ॥

एकच्छायमिवाकाशं प्रकुर्वन्सर्वतः प्रभुः । प्रच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् ॥

ekacchāyam ivākāśaṁ prakurvan sarvataḥ prabhuḥ । pracchādayad ameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kr̥pam ॥

स शरैरर्पितः क्रुद्धः शितैरग्निशिखोपमैः । तूर्णं शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम् । अर्पयित्वा महात्मानं ननाद समरे कृपः ॥

sa śarair arpitaḥ kruddhaḥ śitair agniśikhopamaiḥ । tūrṇaṁ śarasahasreṇa pārtham apratimaujasam । arpayitvā mahātmānaṁ nanāda samare kr̥paḥ ॥

ततः कनकपुङ्खाग्रैर्वीरः संनतपर्वभिः । त्वरन्गाण्डीवनिर्मुक्तैरर्जुनस्तस्य वाजिनः । चतुर्भिश्चतुरस्तीक्ष्णैरविध्यत्परमेषुभिः ॥

tataḥ kanakapuṅkhāgrair vīraḥ saṁnataparvabhiḥ । tvaran gāṇḍīvanirmuktair arjunas tasya vājinaḥ । caturbhiś caturas tīkṣṇair avidhyat parameṣubhiḥ ॥

ते हया निशितैर्विद्धा ज्वलद्भिरिव पन्नगैः । उत्पेतुः सहसा सर्वे कृपः स्थानादथाच्यवत् ॥

te hayā niśitair viddhā jvaladbhir iva pannagaiḥ । utpetuḥ sahasā sarve kr̥paḥ sthānād athācyavat ॥

च्युतं तु गौतमं स्थानात्समीक्ष्य कुरुनन्दनः । नाविध्यत्परवीरघ्नो रक्षमाणोऽस्य गौरवम् ॥

cyutaṁ tu gautamaṁ sthānāt samīkṣya kurunandanaḥ । nāvidhyat paravīraghno rakṣamāṇo ’sya gauravam ॥

स तु लब्ध्वा पुनः स्थानं गौतमः सव्यसाचिनम् । विव्याध दशभिर्बाणैस्त्वरितः कङ्कपत्रिभिः ॥

sa tu labdhvā punaḥ sthānaṁ gautamaḥ savyasācinam । vivyādha daśabhir bāṇais tvaritaḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

ततः पार्थो धनुस्तस्य भल्लेन निशितेन च । चिच्छेदैकेन भूयश्च हस्ताच्चापमथाहरत् ॥

tataḥ pārtho dhanus tasya bhallena niśitena ca । cicchedaikena bhūyaś ca hastāc cāpam athāharat ॥

अथास्य कवचं बाणैर्निशितैर्मर्मभेदिभिः । व्यधमन्न च पार्थोऽस्य शरीरमवपीडयत् ॥

athāsya kavacaṁ bāṇair niśitair marmabhedibhiḥ । vyadhaman na ca pārtho ’sya śarīram avapīḍayat ॥

तस्य निर्मुच्यमानस्य कवचात्काय आबभौ । समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर्यथा ॥

tasya nirmucyamānasya kavacāt kāya ābabhau । samaye mucyamānasya sarpasyeva tanur yathā ॥

छिन्ने धनुषि पार्थेन सोऽन्यदादाय कार्मुकम् । चकार गौतमः सज्यं तदद्भुतमिवाभवत् ॥

chinne dhanuṣi pārthena so ’nyad ādāya kārmukam । cakāra gautamaḥ sajyaṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

स तदप्यस्य कौन्तेयश्चिच्छेद नतपर्वणा । एवमन्यानि चापानि बहूनि कृतहस्तवत् । शारद्वतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीरहा ॥

sa tad apy asya kaunteyaś ciccheda nataparvaṇā । evam anyāni cāpāni bahūni kr̥tahastavat । śāradvatasya ciccheda pāṇḍavaḥ paravīrahā ॥

स छिन्नधनुरादाय अथ शक्तिं प्रतापवान् । प्राहिणोत्पाण्डुपुत्राय प्रदीप्तामशनीमिव ॥

sa chinnadhanur ādāya atha śaktiṁ pratāpavān । prāhiṇot pāṇḍuputrāya pradīptām aśanīm iva ॥

तामर्जुनस्तदायान्तीं शक्तिं हेमविभूषिताम् । वियद्गतां महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः । सापतद्दशधा छिन्ना भूमौ पार्थेन धीमता ॥

tām arjunas tadāyāntīṁ śaktiṁ hemavibhūṣitām । viyadgatāṁ maholkābhāṁ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ । sāpatad daśadhā chinnā bhūmau pārthena dhīmatā ॥

युगमध्ये तु भल्लैस्तु ततः स सधनुः कृपः । तमाशु निशितैः पार्थं बिभेद दशभिः शरैः ॥

yugamadhye tu bhallais tu tataḥ sa sadhanuḥ kr̥paḥ । tam āśu niśitaiḥ pārthaṁ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ ॥

ततः पार्थो महातेजा विशिखानग्नितेजसः । चिक्षेप समरे क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥

tataḥ pārtho mahātejā viśikhān agnitejasaḥ । cikṣepa samare kruddhas trayodaśa śilāśitān ॥

अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् । षष्ठेन च शिरः कायाच्छरेण रथसारथेः ॥

athāsya yugam ekena caturbhiś caturo hayān । ṣaṣṭhena ca śiraḥ kāyāc chareṇa rathasāratheḥ ॥

त्रिभिस्त्रिवेणुं समरे द्वाभ्यामक्षौ महाबलः । द्वादशेन तु भल्लेन चकर्तास्य ध्वजं तथा ॥

tribhis triveṇuṁ samare dvābhyām akṣau mahābalaḥ । dvādaśena tu bhallena cakartāsya dhvajaṁ tathā ॥

ततो वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव । त्रयोदशेनेन्द्रसमः कृपं वक्षस्यताडयत् ॥

tato vajranikāśena phalgunaḥ prahasann iva । trayodaśenendrasamaḥ kr̥paṁ vakṣasy atāḍayat ॥

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवप्लुत्य तूर्णं चिक्षेप तां गदाम् ॥

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । gadāpāṇir avaplutya tūrṇaṁ cikṣepa tāṁ gadām ॥

सा तु मुक्ता गदा गुर्वी कृपेण सुपरिष्कृता । अर्जुनेन शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गमथागमत् ॥

sā tu muktā gadā gurvī kr̥peṇa supariṣkr̥tā । arjunena śarair nunnā pratimārgam athāgamat ॥

ततो योधाः परीप्सन्तः शारद्वतममर्षणम् । सर्वतः समरे पार्थं शरवर्षैरवाकिरन् ॥

tato yodhāḥ parīpsantaḥ śāradvatam amarṣaṇam । sarvataḥ samare pārthaṁ śaravarṣair avākiran ॥

ततो विराटस्य सुतः सव्यमावृत्य वाजिनः । यमकं मण्डलं कृत्वा तान्योधान्प्रत्यवारयत् ॥

tato virāṭasya sutaḥ savyam āvr̥tya vājinaḥ । yamakaṁ maṇḍalaṁ kr̥tvā tān yodhān pratyavārayat ॥

ततः कृपमुपादाय विरथं ते नरर्षभाः । अपाजह्रुर्महावेगाः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् ॥

tataḥ kr̥pam upādāya virathaṁ te nararṣabhāḥ । apājahrur mahāvegāḥ kuntīputrād dhanaṁjayāt ॥