Adhyāya 49

वैशंपायन उवाच । स शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य; गास्ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः । दुर्योधनायाभिमुखं प्रयातो; भूयोऽर्जुनः प्रियमाजौ चिकीर्षन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa śatrusenāṁ tarasā praṇudya; gās tā vijityātha dhanurdharāgryaḥ । duryodhanāyābhimukhaṁ prayāto; bhūyo ’rjunaḥ priyam ājau cikīrṣan ॥

गोषु प्रयातासु जवेन मत्स्या;न्किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा । दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं; कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः ॥

goṣu prayātāsu javena matsyān; kirīṭinaṁ kr̥takāryaṁ ca matvā । duryodhanāyābhimukhaṁ prayāntaṁ; kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ ॥

तेषामनीकानि बहूनि गाढं; व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि । मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता; वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच ॥

teṣām anīkāni bahūni gāḍhaṁ; vyūḍhāni dr̥ṣṭvā bahuladhvajāni । matsyasya putraṁ dviṣatāṁ nihantā; vairāṭim āmantrya tato ’bhyuvāca ॥

एतेन तूर्णं प्रतिपादयेमा;ञ्श्वेतान्हयान्काञ्चनरश्मियोक्त्रान् । जवेन सर्वेण कुरु प्रयत्न;मासादयैतद्रथसिंहवृन्दम् ॥

etena tūrṇaṁ pratipādayemāñ; śvetān hayān kāñcanaraśmiyoktrān । javena sarveṇa kuru prayatnam; āsādayaitad rathasiṁhavr̥ndam ॥

गजो गजेनेव मया दुरात्मा; यो योद्धुमाकाङ्क्षति सूतपुत्रः । तमेव मां प्रापय राजपुत्र; दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम् ॥

gajo gajeneva mayā durātmā; yo yoddhum ākāṅkṣati sūtaputraḥ । tam eva māṁ prāpaya rājaputra; duryodhanāpāśrayajātadarpam ॥

स तैर्हयैर्वातजवैर्बृहद्भिः; पुत्रो विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः । विध्वंसयंस्तद्रथिनामनीकं; ततोऽवहत्पाण्डवमाजिमध्ये ॥

sa tair hayair vātajavair br̥hadbhiḥ; putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ । vidhvaṁsayaṁs tadrathinām anīkaṁ; tato ’vahat pāṇḍavam ājimadhye ॥

तं चित्रसेनो विशिखैर्विपाठैः; संग्रामजिच्छत्रुसहो जयश्च । प्रत्युद्ययुर्भारतमापतन्तं; महारथाः कर्णमभीप्समानाः ॥

taṁ citraseno viśikhair vipāṭhaiḥ; saṁgrāmajic chatrusaho jayaś ca । pratyudyayur bhāratam āpatantaṁ; mahārathāḥ karṇam abhīpsamānāḥ ॥

ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः; शरासनार्चिः शरवेगतापः । व्रातान्रथानामदहत्स मन्यु;र्वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम् ॥

tataḥ sa teṣāṁ puruṣapravīraḥ; śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ । vrātān rathānām adahat sa manyur; vanaṁ yathāgniḥ kurupuṁgavānām ॥

तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते; पार्थं विकर्णोऽतिरथं रथेन । विपाठवर्षेण कुरुप्रवीरो; भीमेन भीमानुजमाससाद ॥

tasmiṁs tu yuddhe tumule pravr̥tte; pārthaṁ vikarṇo ’tirathaṁ rathena । vipāṭhavarṣeṇa kurupravīro; bhīmena bhīmānujam āsasāda ॥

ततो विकर्णस्य धनुर्विकृष्य; जाम्बूनदाग्र्योपचितं दृढज्यम् । अपातयद्ध्वजमस्य प्रमथ्य; छिन्नध्वजः सोऽप्यपयाज्जवेन ॥

tato vikarṇasya dhanur vikr̥ṣya; jāmbūnadāgryopacitaṁ dr̥ḍhajyam । apātayad dhvajam asya pramathya; chinnadhvajaḥ so ’py apayāj javena ॥

तं शात्रवाणां गणबाधितारं; कर्माणि कुर्वाणममानुषाणि । शत्रुंतपः कोपममृष्यमाणः; समर्पयत्कूर्मनखेन पार्थम् ॥

taṁ śātravāṇāṁ gaṇabādhitāraṁ; karmāṇi kurvāṇam amānuṣāṇi । śatruṁtapaḥ kopam amr̥ṣyamāṇaḥ; samarpayat kūrmanakhena pārtham ॥

स तेन राज्ञातिरथेन विद्धो; विगाहमानो ध्वजिनीं कुरूणाम् । शत्रुंतपं पञ्चभिराशु विद्ध्वा; ततोऽस्य सूतं दशभिर्जघान ॥

sa tena rājñātirathena viddho; vigāhamāno dhvajinīṁ kurūṇām । śatruṁtapaṁ pañcabhir āśu viddhvā; tato ’sya sūtaṁ daśabhir jaghāna ॥

ततः स विद्धो भरतर्षभेण; बाणेन गात्रावरणातिगेन । गतासुराजौ निपपात भूमौ; नगो नगाग्रादिव वातरुग्णः ॥

tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa; bāṇena gātrāvaraṇātigena । gatāsur ājau nipapāta bhūmau; nago nagāgrād iva vātarugṇaḥ ॥

रथर्षभास्ते तु रथर्षभेण; वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः । चकम्पिरे वातवशेन काले; प्रकम्पितानीव महावनानि ॥

ratharṣabhās te tu ratharṣabheṇa; vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ । cakampire vātavaśena kāle; prakampitānīva mahāvanāni ॥

हतास्तु पार्थेन नरप्रवीरा; भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः । वसुप्रदा वासवतुल्यवीर्याः; पराजिता वासवजेन संख्ये । सुवर्णकार्ष्णायसवर्मनद्धा; नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः ॥

hatās tu pārthena narapravīrā; bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ । vasupradā vāsavatulyavīryāḥ; parājitā vāsavajena saṁkhye । suvarṇakārṣṇāyasavarmanaddhā; nāgā yathā haimavatāḥ pravr̥ddhāḥ ॥

तथा स शत्रून्समरे विनिघ्न;न्गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः । चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च; दहन्निवाग्निर्वनमातपान्ते ॥

tathā sa śatrūn samare vinighnan; gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ । cacāra saṁkhye pradiśo diśaś ca; dahann ivāgnir vanam ātapānte ॥

प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते; विशातयित्वात्यनिलो नुदन्खे । तथा सपत्नान्विकिरन्किरीटी; चचार संख्येऽतिरथो रथेन ॥

prakīrṇaparṇāni yathā vasante; viśātayitvātyanilo nudan khe । tathā sapatnān vikiran kirīṭī; cacāra saṁkhye ’tiratho rathena ॥

शोणाश्ववाहस्य हयान्निहत्य; वैकर्तनभ्रातुरदीनसत्त्वः । एकेन संग्रामजितः शरेण; शिरो जहाराथ किरीटमाली ॥

śoṇāśvavāhasya hayān nihatya; vaikartanabhrātur adīnasattvaḥ । ekena saṁgrāmajitaḥ śareṇa; śiro jahārātha kirīṭamālī ॥

तस्मिन्हते भ्रातरि सूतपुत्रो; वैकर्तनो वीर्यमथाददानः । प्रगृह्य दन्ताविव नागराजो; महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् ॥

tasmin hate bhrātari sūtaputro; vaikartano vīryam athādadānaḥ । pragr̥hya dantāv iva nāgarājo; maharṣabhaṁ vyāghra ivābhyadhāvat ॥

स पाण्डवं द्वादशभिः पृषत्कै;र्वैकर्तनः शीघ्रमुपाजघान । विव्याध गात्रेषु हयांश्च सर्वा;न्विराटपुत्रं च शरैर्निजघ्ने ॥

sa pāṇḍavaṁ dvādaśabhiḥ pr̥ṣatkair; vaikartanaḥ śīghram upājaghāna । vivyādha gātreṣu hayāṁś ca sarvān; virāṭaputraṁ ca śarair nijaghne ॥

स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः; प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात् । आकर्णपूर्णं च धनुर्विकृष्य; विव्याध बाणैरथ सूतपुत्रम् ॥

sa hastinevābhihato gajendraḥ; pragr̥hya bhallān niśitān niṣaṅgāt । ākarṇapūrṇaṁ ca dhanur vikr̥ṣya; vivyādha bāṇair atha sūtaputram ॥

अथास्य बाहूरुशिरोललाटं; ग्रीवां रथाङ्गानि परावमर्दी । स्थितस्य बाणैर्युधि निर्बिभेद; गाण्डीवमुक्तैरशनिप्रकाशैः ॥

athāsya bāhūruśirolalāṭaṁ; grīvāṁ rathāṅgāni parāvamardī । sthitasya bāṇair yudhi nirbibheda; gāṇḍīvamuktair aśaniprakāśaiḥ ॥

स पार्थमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्नो; गजो गजेनेव जितस्तरस्वी । विहाय संग्रामशिरः प्रयातो; वैकर्तनः पाण्डवबाणतप्तः ॥

sa pārthamuktair viśikhaiḥ praṇunno; gajo gajeneva jitas tarasvī । vihāya saṁgrāmaśiraḥ prayāto; vaikartanaḥ pāṇḍavabāṇataptaḥ ॥