Adhyāya 41

वैशंपायन उवाच । उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् । आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनंजयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । uttaraṁ sārathiṁ kr̥tvā śamīṁ kr̥tvā pradakṣiṇam । āyudhaṁ sarvam ādāya tataḥ prāyād dhanaṁjayaḥ ॥

ध्वजं सिंहं रथात्तस्मादपनीय महारथः । प्रणिधाय शमीमूले प्रायादुत्तरसारथिः ॥

dhvajaṁ siṁhaṁ rathāt tasmād apanīya mahārathaḥ । praṇidhāya śamīmūle prāyād uttarasārathiḥ ॥

दैवीं मायां रथे युक्त्वा विहितां विश्वकर्मणा । काञ्चनं सिंहलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् ॥

daivīṁ māyāṁ rathe yuktvā vihitāṁ viśvakarmaṇā । kāñcanaṁ siṁhalāṅgūlaṁ dhvajaṁ vānaralakṣaṇam ॥

मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च । स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यचोदयत् ॥

manasā cintayām āsa prasādaṁ pāvakasya ca । sa ca tac cintitaṁ jñātvā dhvaje bhūtāny acodayat ॥

सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महारथः । रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥

sapatākaṁ vicitrāṅgaṁ sopāsaṅgaṁ mahārathaḥ । ratham āsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ ॥

बद्धासिः सतनुत्राणः प्रगृहीतशरासनः । ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः ॥

baddhāsiḥ satanutrāṇaḥ pragr̥hītaśarāsanaḥ । tataḥ prāyād udīcīṁ sa kapipravaraketanaḥ ॥

स्वनवन्तं महाशङ्खं बलवानरिमर्दनः । प्राधमद्बलमास्थाय द्विषतां लोमहर्षणम् ॥

svanavantaṁ mahāśaṅkhaṁ balavān arimardanaḥ । prādhamad balam āsthāya dviṣatāṁ lomaharṣaṇam ॥

ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् । उत्तरश्चापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत् ॥

tatas te javanā dhuryā jānubhyām agaman mahīm । uttaraś cāpi saṁtrasto rathopastha upāviśat ॥

संस्थाप्य चाश्वान्कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः । उत्तरं च परिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः ॥

saṁsthāpya cāśvān kaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ । uttaraṁ ca pariṣvajya samāśvāsayad arjunaḥ ॥

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोऽसि परंतप । कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि ॥

mā bhais tvaṁ rājaputrāgrya kṣatriyo ’si paraṁtapa । kathaṁ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi ॥

श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः । कुञ्जराणां च नदतां व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥

śrutās te śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ । kuñjarāṇāṁ ca nadatāṁ vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām ॥

स त्वं कथमिहानेन शङ्खशब्देन भीषितः । विषण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा ॥

sa tvaṁ katham ihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ । viṣaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākr̥to yathā ॥

उत्तर उवाच । श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः । कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥

uttara uvāca । śrutā me śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ । kuñjarāṇāṁ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām ॥

नैवंविधः शङ्खशब्दः पुरा जातु मया श्रुतः । ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं न हीदृशम् । धनुषश्चैव निर्घोषः श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् ॥

naivaṁvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śrutaḥ । dhvajasya cāpi rūpaṁ me dr̥ṣṭapūrvaṁ na hīdr̥śam । dhanuṣaś caiva nirghoṣaḥ śrutapūrvo na me kva cit ॥

अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च । रथस्य च निनादेन मनो मुह्यति मे भृशम् ॥

asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca । rathasya ca ninādena mano muhyati me bhr̥śam ॥

व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव मे । ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे । गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ॥

vyākulāś ca diśaḥ sarvā hr̥dayaṁ vyathatīva me । dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me । gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkr̥tau ॥

अर्जुन उवाच । एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीडय । दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः ॥

arjuna uvāca । ekānte ratham āsthāya padbhyāṁ tvam avapīḍaya । dr̥ḍhaṁ ca raśmīn saṁyaccha śaṅkhaṁ dhmāsyāmy ahaṁ punaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च । गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca । gāṇḍīvasya ca ghoṣeṇa pr̥thivī samakampata ॥

द्रोण उवाच । यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते । कम्पते च यथा भूमिर्नैषोऽन्यः सव्यसाचिनः ॥

droṇa uvāca । yathā rathasya nirghoṣo yathā śaṅkha udīryate । kampate ca yathā bhūmir naiṣo ’nyaḥ savyasācinaḥ ॥

शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाजिनः । अग्नयश्च न भासन्ते समिद्धास्तन्न शोभनम् ॥

śastrāṇi na prakāśante na prahr̥ṣyanti vājinaḥ । agnayaś ca na bhāsante samiddhās tan na śobhanam ॥

प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरप्रवादिनः । ध्वजेषु च निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम् । शकुनाश्चापसव्या नो वेदयन्ति महद्भयम् ॥

praty ādityaṁ ca naḥ sarve mr̥gā ghorapravādinaḥ । dhvajeṣu ca nilīyante vāyasās tan na śobhanam । śakunāś cāpasavyā no vedayanti mahad bhayam ॥

गोमायुरेष सेनाया रुवन्मध्येऽनुधावति । अनाहतश्च निष्क्रान्तो महद्वेदयते भयम् । भवतां रोमकूपाणि प्रहृष्टान्युपलक्षये ॥

gomāyur eṣa senāyā ruvan madhye ’nudhāvati । anāhataś ca niṣkrānto mahad vedayate bhayam । bhavatāṁ romakūpāṇi prahr̥ṣṭāny upalakṣaye ॥

पराभूता च वः सेना न कश्चिद्योद्धुमिच्छति । विवर्णमुखभूयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः । गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥

parābhūtā ca vaḥ senā na kaś cid yoddhum icchati । vivarṇamukhabhūyiṣṭhāḥ sarve yodhā vicetasaḥ । gāḥ saṁprasthāpya tiṣṭhāmo vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ ॥