42.1MBH-4-42-1
वैशंपायन उवाच । अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् । द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम् ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । atha duryodhano rājā samare bhīṣmam abravīt । droṇaṁ ca rathaśārdūlaṁ kr̥paṁ ca sumahāratham ॥
Virāṭa Parva · Adhyaya 4.42
Adhyāya 42
अध्यायः 42
Who speaks here वैशंपायन vaiśaṃpāyana
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §46–48 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
42.2MBH-4-42-2
उक्तोऽयमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत् । पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन् ॥
ukto ’yam artha ācāryo mayā karṇena cāsakr̥t । punar eva ca vakṣyāmi na hi tr̥pyāmi taṁ bruvan ॥
42.3MBH-4-42-3
पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान् । वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः ॥
parājitair hi vastavyaṁ taiś ca dvādaśa vatsarān । vane janapade ’jñātair eṣa eva paṇo hi naḥ ॥
42.4MBH-4-42-4
तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम् । अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः ॥
teṣāṁ na tāvan nirvr̥ttaṁ vartate tu trayodaśam । ajñātavāsaṁ bībhatsur athāsmābhiḥ samāgataḥ ॥
42.5MBH-4-42-5
अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः । पुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः ॥
anivr̥tte tu nirvāse yadi bībhatsur āgataḥ । punar dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ ॥
42.6MBH-4-42-6
लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत् । हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति ॥
lobhād vā te na jānīyur asmān vā moha āviśat । hīnātiriktam eteṣāṁ bhīṣmo veditum arhati ॥
42.7MBH-4-42-7
अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः । अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा ॥
arthānāṁ tu punar dvaidhe nityaṁ bhavati saṁśayaḥ । anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati cānyathā ॥
42.8MBH-4-42-8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः ॥
uttaraṁ mārgamāṇānāṁ matsyasenāṁ yuyutsatām । yadi bībhatsur āyātas teṣāṁ kaḥ syāt parāṅmukhaḥ ॥
42.9MBH-4-42-9
त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुमिहागताः । मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन् ॥
trigartānāṁ vayaṁ hetor matsyān yoddhum ihāgatāḥ । matsyānāṁ viprakārāṁs te bahūn asmān akīrtayan ॥
42.10MBH-4-42-10
तेषां भयाभिपन्नानां तदस्माभिः प्रतिश्रुतम् । प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् ॥
teṣāṁ bhayābhipannānāṁ tad asmābhiḥ pratiśrutam । prathamaṁ tair grahītavyaṁ matsyānāṁ godhanaṁ mahat ॥
42.11MBH-4-42-11
सप्तमीमपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम् । अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति ॥
saptamīm aparāhṇe vai tathā nas taiḥ samāhitam । aṣṭamyāṁ punar asmābhir ādityasyodayaṁ prati ॥
42.12MBH-4-42-12
ते वा गावो न पश्यन्ति यदि व स्युः पराजिताः । अस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम् ॥
te vā gāvo na paśyanti yadi va syuḥ parājitāḥ । asmān vāpy atisaṁdhāya kuryur matsyena saṁgatam ॥
42.13MBH-4-42-13
अथ वा तानुपायातो मत्स्यो जानपदैः सह । सर्वया सेनया सार्धमस्मान्योद्धुमुपागतः ॥
atha vā tān upāyāto matsyo jānapadaiḥ saha । sarvayā senayā sārdham asmān yoddhum upāgataḥ ॥
42.14MBH-4-42-14
तेषामेव महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरः । अस्माञ्जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत् ॥
teṣām eva mahāvīryaḥ kaś cid eva puraḥsaraḥ । asmāñ jetum ihāyāto matsyo vāpi svayaṁ bhavet ॥
42.15MBH-4-42-15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः । सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः ॥
yady eṣa rājā matsyānāṁ yadi bībhatsur āgataḥ । sarvair yoddhavyam asmābhir iti naḥ samayaḥ kr̥taḥ ॥
42.16MBH-4-42-16
अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाः । भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च ॥
atha kasmāt sthitā hy ete ratheṣu rathasattamāḥ । bhīṣmo droṇaḥ kr̥paś caiva vikarṇo drauṇir eva ca ॥
42.17MBH-4-42-17
संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाः । नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम् ॥
saṁbhrāntamanasaḥ sarve kāle hy asmin mahārathāḥ । nānyatra yuddhāc chreyo ’sti tathātmā praṇidhīyatām ॥
42.18MBH-4-42-18
आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वज्रिणा । यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत् ॥
ācchinne godhane ’smākam api devena vajriṇā । yamena vāpi saṁgrāme ko hāstinapuraṁ vrajet ॥
42.19MBH-4-42-19
शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः । आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् ॥
śarair abhipraṇunnānāṁ bhagnānāṁ gahane vane । ko hi jīvet padātīnāṁ bhaved aśveṣu saṁśayaḥ । ācāryaṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā tathā nītir vidhīyatām ॥
42.20MBH-4-42-20
जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः । अर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये ॥
jānāti hi mataṁ teṣām atas trāsayatīva naḥ । arjunenāsya saṁprītim adhikām upalakṣaye ॥
42.21MBH-4-42-21
तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥
tathā hi dr̥ṣṭvā bībhatsum upāyāntaṁ praśaṁsati । yathā senā na bhajyeta tathā nītir vidhīyatām ॥
42.22MBH-4-42-22
अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता । यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम् ॥
adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṁ gatā । yathā na vibhramet senā tathā nītir vidhīyatām ॥
42.23MBH-4-42-23
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे । स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः ॥
aśvānāṁ heṣitaṁ śrutvā kā praśaṁsā bhavet pare । sthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ ॥
42.24MBH-4-42-24
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः । स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा ॥
sadā ca vāyavo vānti nityaṁ varṣati vāsavaḥ । stanayitnoś ca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśas tathā ॥
42.25MBH-4-42-25
किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते । अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात् ॥
kim atra kāryaṁ pārthasya kathaṁ vā sa praśasyate । anyatra kāmād dveṣād vā roṣād vāsmāsu kevalāt ॥
42.26MBH-4-42-26
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः । नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन ॥
ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāś cāpāyadarśinaḥ । naite mahābhaye prāpte saṁpraṣṭavyāḥ kathaṁ cana ॥
42.27MBH-4-42-27
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु च । कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥
prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣv āvasatheṣu ca । kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitās tatra śobhanāḥ ॥
42.28MBH-4-42-28
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि । इष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥
bahūny āścaryarūpāṇi kurvanto janasaṁsadi । iṣvastre cārusaṁdhāne paṇḍitās tatra śobhanāḥ ॥
42.29MBH-4-42-29
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च । अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥
pareṣāṁ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca । annasaṁskāradoṣeṣu paṇḍitās tatra śobhanāḥ ॥
42.30MBH-4-42-30
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः ॥
paṇḍitān pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā pareṣāṁ guṇavādinaḥ । vidhīyatāṁ tathā nītir yathā vadhyeta vai paraḥ ॥
42.31MBH-4-42-31
गावश्चैव प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम् । आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान् ॥
gāvaś caiva pratiṣṭhantāṁ senāṁ vyūhantu māciram । ārakṣāś ca vidhīyantāṁ yatra yotsyāmahe parān ॥