Adhyāya 40

उत्तर उवाच । आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया । कतमं यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया ॥

uttara uvāca । āsthāya vipulaṁ vīra rathaṁ sārathinā mayā । katamaṁ yāsyase ’nīkam ukto yāsyāmy ahaṁ tvayā ॥

अर्जुन उवाच । प्रीतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यते तव । सर्वान्नुदामि ते शत्रून्रणे रणविशारद ॥

arjuna uvāca । prīto ’smi puruṣavyāghra na bhayaṁ vidyate tava । sarvān nudāmi te śatrūn raṇe raṇaviśārada ॥

स्वस्थो भव महाबुद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह । युध्यमानं विमर्देऽस्मिन्कुर्वाणं भैरवं महत् ॥

svastho bhava mahābuddhe paśya māṁ śatrubhiḥ saha । yudhyamānaṁ vimarde ’smin kurvāṇaṁ bhairavaṁ mahat ॥

एतान्सर्वानुपासङ्गान्क्षिप्रं बध्नीहि मे रथे । एतं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम् । अहं वै कुरुभिर्योत्स्याम्यवजेष्यामि ते पशून् ॥

etān sarvān upāsaṅgān kṣipraṁ badhnīhi me rathe । etaṁ cāhara nistriṁśaṁ jātarūpapariṣkr̥tam । ahaṁ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn ॥

संकल्पपक्षविक्षेपं बाहुप्राकारतोरणम् । त्रिदण्डतूणसंबाधमनेकध्वजसंकुलम् ॥

saṁkalpapakṣavikṣepaṁ bāhuprākāratoraṇam । tridaṇḍatūṇasaṁbādham anekadhvajasaṁkulam ॥

ज्याक्षेपणं क्रोधकृतं नेमीनिनददुन्दुभि । नगरं ते मया गुप्तं रथोपस्थं भविष्यति ॥

jyākṣepaṇaṁ krodhakr̥taṁ nemīninadadundubhi । nagaraṁ te mayā guptaṁ rathopasthaṁ bhaviṣyati ॥

अधिष्ठितो मया संख्ये रथो गाण्डीवधन्वना । अजेयः शत्रुसैन्यानां वैराटे व्येतु ते भयम् ॥

adhiṣṭhito mayā saṁkhye ratho gāṇḍīvadhanvanā । ajeyaḥ śatrusainyānāṁ vairāṭe vyetu te bhayam ॥

उत्तर उवाच । बिभेमि नाहमेतेषां जानामि त्वां स्थिरं युधि । केशवेनापि संग्रामे साक्षादिन्द्रेण वा समम् ॥

uttara uvāca । bibhemi nāham eteṣāṁ jānāmi tvāṁ sthiraṁ yudhi । keśavenāpi saṁgrāme sākṣād indreṇa vā samam ॥

इदं तु चिन्तयन्नेव परिमुह्यामि केवलम् । निश्चयं चापि दुर्मेधा न गच्छामि कथंचन ॥

idaṁ tu cintayann eva parimuhyāmi kevalam । niścayaṁ cāpi durmedhā na gacchāmi kathaṁ cana ॥

एवं वीराङ्गरूपस्य लक्षणैरुचितस्य च । केन कर्मविपाकेन क्लीबत्वमिदमागतम् ॥

evaṁ vīrāṅgarūpasya lakṣaṇair ucitasya ca । kena karmavipākena klībatvam idam āgatam ॥

मन्ये त्वां क्लीबवेषेण चरन्तं शूलपाणिनम् । गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वापि शतक्रतुम् ॥

manye tvāṁ klībaveṣeṇa carantaṁ śūlapāṇinam । gandharvarājapratimaṁ devaṁ vāpi śatakratum ॥

अर्जुन उवाच । भ्रातुर्नियोगाज्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम् । चरामि ब्रह्मचर्यं वै सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

arjuna uvāca । bhrātur niyogāj jyeṣṭhasya saṁvatsaram idaṁ vratam । carāmi brahmacaryaṁ vai satyam etad bravīmi te ॥

नास्मि क्लीबो महाबाहो परवान्धर्मसंयुतः । समाप्तव्रतमुत्तीर्णं विद्धि मां त्वं नृपात्मज ॥

nāsmi klībo mahābāho paravān dharmasaṁyutaḥ । samāptavratam uttīrṇaṁ viddhi māṁ tvaṁ nr̥pātmaja ॥

उत्तर उवाच । परमोऽनुग्रहो मेऽद्य यत्प्रतर्को न मे वृथा । न हीदृशाः क्लीबरूपा भवन्तीह नरोत्तमाः ॥

uttara uvāca । paramo ’nugraho me ’dya yat pratarko na me vr̥thā । na hīdr̥śāḥ klībarūpā bhavantīha narottamāḥ ॥

सहायवानस्मि रणे युध्येयममरैरपि । साध्वसं तत्प्रनष्टं मे किं करोमि ब्रवीहि मे ॥

sahāyavān asmi raṇe yudhyeyam amarair api । sādhvasaṁ tat pranaṣṭaṁ me kiṁ karomi bravīhi me ॥

अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ्शत्रुरथारुजः । शिक्षितो ह्यस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ ॥

ahaṁ te saṁgrahīṣyāmi hayāñ śatrurathārujaḥ । śikṣito hy asmi sārathye tīrthataḥ puruṣarṣabha ॥

दारुको वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः । तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुंगव ॥

dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ । tathā māṁ viddhi sārathye śikṣitaṁ narapuṁgava ॥

यस्य याते न पश्यन्ति भूमौ प्राप्तं पदं पदम् । दक्षिणं यो धुरं युक्तः सुग्रीवसदृशो हयः ॥

yasya yāte na paśyanti bhūmau prāptaṁ padaṁ padam । dakṣiṇaṁ yo dhuraṁ yuktaḥ sugrīvasadr̥śo hayaḥ ॥

योऽयं धुरं धुर्यवरो वामं वहति शोभनः । तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम् ॥

yo ’yaṁ dhuraṁ dhuryavaro vāmaṁ vahati śobhanaḥ । taṁ manye meghapuṣpasya javena sadr̥śaṁ hayam ॥

योऽयं काञ्चनसंनाहः पार्ष्णिं वहति शोभनः । वामं सैन्यस्य मन्ये तं जवेन बलवत्तरम् ॥

yo ’yaṁ kāñcanasaṁnāhaḥ pārṣṇiṁ vahati śobhanaḥ । vāmaṁ sainyasya manye taṁ javena balavattaram ॥

योऽयं वहति ते पार्ष्णिं दक्षिणामञ्चितोद्यतः । बलाहकादपि मतः स जवे वीर्यवत्तरः ॥

yo ’yaṁ vahati te pārṣṇiṁ dakṣiṇām añcitodyataḥ । balāhakād api mataḥ sa jave vīryavattaraḥ ॥

त्वामेवायं रथो वोढुं संग्रामेऽर्हति धन्विनम् । त्वं चेमं रथमास्थाय योद्धुमर्हो मतो मम ॥

tvām evāyaṁ ratho voḍhuṁ saṁgrāme ’rhati dhanvinam । tvaṁ cemaṁ ratham āsthāya yoddhum arho mato mama ॥

वैशंपायन उवाच । ततो निर्मुच्य बाहुभ्यां वलयानि स वीर्यवान् । चित्रे दुन्दुभिसंनादे प्रत्यमुञ्चत्तले शुभे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato nirmucya bāhubhyāṁ valayāni sa vīryavān । citre dundubhisaṁnāde pratyamuñcat tale śubhe ॥

कृष्णान्भङ्गीमतः केशाञ्श्वेतेनोद्ग्रथ्य वाससा । अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ॥

kr̥ṣṇān bhaṅgīmataḥ keśāñ śvetenodgrathya vāsasā । adhijyaṁ tarasā kr̥tvā gāṇḍīvaṁ vyākṣipad dhanuḥ ॥

तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषोऽभून्महास्वनः । यथा शैलस्य महतः शैलेनैवाभिजघ्नुषः ॥

tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo ’bhūn mahāsvanaḥ । yathā śailasya mahataḥ śailenaivābhijaghnuṣaḥ ॥

सनिर्घाताभवद्भूमिर्दिक्षु वायुर्ववौ भृशम् । भ्रान्तद्विजं खं तदासीत्प्रकम्पितमहाद्रुमम् ॥

sanirghātābhavad bhūmir dikṣu vāyur vavau bhr̥śam । bhrāntadvijaṁ khaṁ tadāsīt prakampitamahādrumam ॥

तं शब्दं कुरवोऽजानन्विस्फोटमशनेरिव । यदर्जुनो धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्यामाक्षिपद्रथे ॥

taṁ śabdaṁ kuravo ’jānan visphoṭam aśaner iva । yad arjuno dhanuḥśreṣṭhaṁ bāhubhyām ākṣipad rathe ॥