Adhyāya 38

वैशंपायन उवाच । तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् । सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकोविदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tāṁ śamīm upasaṁgamya pārtho vairāṭim abravīt । sukumāraṁ samājñātaṁ saṁgrāme nātikovidam ॥

समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्यवहरोत्तर । नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् ॥

samādiṣṭo mayā kṣipraṁ dhanūṁṣy avaharottara । nemāni hi tvadīyāni soḍhuṁ śakṣyanti me balam ॥

भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा प्रमर्दितुम् । मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यतः ॥

bhāraṁ vāpi guruṁ hartuṁ kuñjaraṁ vā pramarditum । mama vā bāhuvikṣepaṁ śatrūn iha vijeṣyataḥ ॥

तस्माद्भूमिंजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम् । अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत ॥

tasmād bhūmiṁjayāroha śamīm etāṁ palāśinīm । asyāṁ hi pāṇḍuputrāṇāṁ dhanūṁṣi nihitāny uta ॥

युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा । ध्वजाः शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च ॥

yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsor yamayos tathā । dhvajāḥ śarāś ca śūrāṇāṁ divyāni kavacāni ca ॥

अत्र चैतन्महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम् । एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ॥

atra caitan mahāvīryaṁ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivam । ekaṁ śatasahasreṇa saṁmitaṁ rāṣṭravardhanam ॥

व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत् । सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाधकारकम् ॥

vyāyāmasaham atyarthaṁ tr̥ṇarājasamaṁ mahat । sarvāyudhamahāmātraṁ śatrusaṁbādhakārakam ॥

सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमव्रणम् । अलं भारं गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम् । तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च ॥

suvarṇavikr̥taṁ divyaṁ ślakṣṇam āyatam avraṇam । alaṁ bhāraṁ guruṁ voḍhuṁ dāruṇaṁ cārudarśanam । tādr̥śāny eva sarvāṇi balavanti dr̥ḍhāni ca ॥

उत्तर उवाच । अस्मिन्वृक्षे किलोद्बद्धं शरीरमिति नः श्रुतम् । तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम् ॥

uttara uvāca । asmin vr̥kṣe kilodbaddhaṁ śarīram iti naḥ śrutam । tad ahaṁ rājaputraḥ san spr̥śeyaṁ pāṇinā katham ॥

नैवंविधं मया युक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिना । महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता ॥

naivaṁvidhaṁ mayā yuktam ālabdhuṁ kṣatrayoninā । mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā ॥

स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम् । कथं वा व्यवहार्यं वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नडे ॥

spr̥ṣṭavantaṁ śarīraṁ māṁ śavavāham ivāśucim । kathaṁ vā vyavahāryaṁ vai kurvīthās tvaṁ br̥hannaḍe ॥

बृहन्नडोवाच । व्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुचिश्चैव भविष्यसि । धनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नात्र विद्यते ॥

br̥hannaḍovāca । vyavahāryaś ca rājendra śuciś caiva bhaviṣyasi । dhanūṁṣy etāni mā bhais tvaṁ śarīraṁ nātra vidyate ॥

दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम् । कथं त्वा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज ॥

dāyādaṁ matsyarājasya kule jātaṁ manasvinam । kathaṁ tvā ninditaṁ karma kārayeyaṁ nr̥pātmaja ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली । आरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa pārthena rathāt praskandya kuṇḍalī । āruroha śamīvr̥kṣaṁ vairāṭir avaśas tadā ॥

तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्ठन्धनंजयः । परिवेष्टनमेतेषां क्षिप्रं चैव व्यपानुद ॥

tam anvaśāsac chatrughno rathe tiṣṭhan dhanaṁjayaḥ । pariveṣṭanam eteṣāṁ kṣipraṁ caiva vyapānuda ॥

तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः । अपश्यद्गाण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरैः सह ॥

tathā saṁnahanāny eṣāṁ parimucya samantataḥ । apaśyad gāṇḍivaṁ tatra caturbhir aparaiḥ saha ॥

तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम् । विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव ॥

teṣāṁ vimucyamānānāṁ dhanuṣām arkavarcasām । viniśceruḥ prabhā divyā grahāṇām udayeṣv iva ॥

स तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव जृम्भताम् । हृष्टरोमा भयोद्विग्नः क्षणेन समपद्यत ॥

sa teṣāṁ rūpam ālokya bhoginām iva jr̥mbhatām । hr̥ṣṭaromā bhayodvignaḥ kṣaṇena samapadyata ॥

संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च । वैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

saṁspr̥śya tāni cāpāni bhānumanti br̥hanti ca । vairāṭir arjunaṁ rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

उत्तर उवाच । बिन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताः । सहस्रकोटि सौवर्णाः कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥

uttara uvāca । bindavo jātarūpasya śataṁ yasmin nipātitāḥ । sahasrakoṭi sauvarṇāḥ kasyaitad dhanur uttamam ॥

वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः । सुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥

vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pr̥ṣṭhe bhāsanti daṁśitāḥ । supārśvaṁ sugrahaṁ caiva kasyaitad dhanuruttamam ॥

तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर्यस्येन्द्रगोपकाः । पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥

tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭir yasyendragopakāḥ । pr̥ṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitad dhanur uttamam ॥

सूर्या यत्र च सौवर्णास्त्रयो भासन्ति दंशिताः । तेजसा प्रज्वलन्तो हि कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥

sūryā yatra ca sauvarṇās trayo bhāsanti daṁśitāḥ । tejasā prajvalanto hi kasyaitad dhanur uttamam ॥

शालभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः । सुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥

śālabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ । suvarṇamaṇicitraṁ ca kasyaitad dhanur uttamam ॥

इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लोमवाहिनः । समन्तात्कलधौताग्रा उपासङ्गे हिरण्मये ॥

ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lomavāhinaḥ । samantāt kaladhautāgrā upāsaṅge hiraṇmaye ॥

विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताः । हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः ॥

vipāṭhāḥ pr̥thavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥ । hāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ ॥

कस्यायमसितावापः पञ्चशार्दूललक्षणः । वराहकर्णव्यामिश्रः शरान्धारयते दश ॥

kasyāyam asitāvāpaḥ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ । varāhakarṇavyāmiśraḥ śarān dhārayate daśa ॥

कस्येमे पृथवो दीर्घाः सर्वपारशवाः शराः । शतानि सप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः ॥

kasyeme pr̥thavo dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ । śatāni sapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ ॥

कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैरर्धैः सुवाससः । उत्तरैरायसैः पीतैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvair ardhaiḥ suvāsasaḥ । uttarair āyasaiḥ pītair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

कस्यायं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः । वैयाघ्रकोशे निहितो हेमचित्रत्सरुर्महान् ॥

kasyāyaṁ sāyako dīrghaḥ śilīpr̥ṣṭhaḥ śilīmukhaḥ । vaiyāghrakośe nihito hemacitratsarur mahān ॥

सुफलश्चित्रकोशश्च किङ्किणीसायको महान् । कस्य हेमत्सरुर्दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः ॥

suphalaś citrakośaś ca kiṅkiṇīsāyako mahān । kasya hematsarur divyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ ॥

कस्यायं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः । हेमत्सरुरनाधृष्यो नैषध्यो भारसाधनः ॥

kasyāyaṁ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ । hematsarur anādhr̥ṣyo naiṣadhyo bhārasādhanaḥ ॥

कस्य पाञ्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहः । प्रमाणरूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः ॥

kasya pāñcanakhe kośe sāyako hemavigrahaḥ । pramāṇarūpasaṁpannaḥ pīta ākāśasaṁnibhaḥ ॥

कस्य हेममये कोशे सुतप्ते पावकप्रभे । निस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः ॥

kasya hemamaye kośe sutapte pāvakaprabhe । nistriṁśo ’yaṁ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ ॥

निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडे । विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत् ॥

nirdiśasva yathātattvaṁ mayā pr̥ṣṭā br̥hannaḍe । vismayo me paro jāto dr̥ṣṭvā sarvam idaṁ mahat ॥

बृहन्नडोवाच । यन्मां पूर्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम् । गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः ॥

br̥hannaḍovāca । yan māṁ pūrvam ihāpr̥cchaḥ śatrusenānibarhaṇam । gāṇḍīvam etat pārthasya lokeṣu viditaṁ dhanuḥ ॥

सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम् । एतत्तदर्जुनस्यासीद्गाण्डीवं परमायुधम् ॥

sarvāyudhamahāmātraṁ śātakumbhapariṣkr̥tam । etat tad arjunasyāsīd gāṇḍīvaṁ paramāyudham ॥

यत्तच्छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् । येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विषहते मृधे ॥

yat tac chatasahasreṇa saṁmitaṁ rāṣṭravardhanam । yena devān manuṣyāṁś ca pārtho viṣahate mr̥dhe ॥

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः । एतद्वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् ॥

devadānavagandharvaiḥ pūjitaṁ śāśvatīḥ samāḥ । etad varṣasahasraṁ tu brahmā pūrvam adhārayat ॥

ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् । त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीति च पञ्च च ॥

tato ’nantaram evātha prajāpatir adhārayat । trīṇi pañcaśataṁ caiva śakro ’śīti ca pañca ca ॥

सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम् । पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहनः ॥

somaḥ pañcaśataṁ rājā tathaiva varuṇaḥ śatam । pārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṁ ca varṣāṇi śvetavāhanaḥ ॥

महावीर्यं महद्दिव्यमेतत्तद्धनुरुत्तमम् । पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः ॥

mahāvīryaṁ mahad divyam etat tad dhanur uttamam । pūjitaṁ suramartyeṣu bibharti paramaṁ vapuḥ ॥

सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः । येन पार्थोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतपः ॥

supārśvaṁ bhīmasenasya jātarūpagrahaṁ dhanuḥ । yena pārtho ’jayat kr̥tsnāṁ diśaṁ prācīṁ paraṁtapaḥ ॥

इन्द्रगोपकचित्रं च यदेतच्चारुविग्रहम् । राज्ञो युधिष्ठिरस्यैतद्वैराटे धनुरुत्तमम् ॥

indragopakacitraṁ ca yad etac cāruvigraham । rājño yudhiṣṭhirasyaitad vairāṭe dhanur uttamam ॥

सूर्या यस्मिंस्तु सौवर्णाः प्रभासन्ते प्रभासिनः । तेजसा प्रज्वलन्तो वै नकुलस्यैतदायुधम् ॥

sūryā yasmiṁs tu sauvarṇāḥ prabhāsante prabhāsinaḥ । tejasā prajvalanto vai nakulasyaitad āyudham ॥

शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः । एतन्माद्रीसुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम् ॥

śalabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ । etan mādrīsutasyāpi sahadevasya kārmukam ॥

ये त्विमे क्षुरसंकाशाः सहस्रा लोमवाहिनः । एतेऽर्जुनस्य वैराटे शराः सर्पविषोपमाः ॥

ye tv ime kṣurasaṁkāśāḥ sahasrā lomavāhinaḥ । ete ’rjunasya vairāṭe śarāḥ sarpaviṣopamāḥ ॥

एते ज्वलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनः । भवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहतः समरे रिपून् ॥

ete jvalantaḥ saṁgrāme tejasā śīghragāminaḥ । bhavanti vīrasyākṣayyā vyūhataḥ samare ripūn ॥

ये चेमे पृथवो दीर्घाश्चन्द्रबिम्बार्धदर्शनाः । एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः ॥

ye ceme pr̥thavo dīrghāś candrabimbārdhadarśanāḥ । ete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ ॥

हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिलाशिताः । नकुलस्य कलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः ॥

hāridravarṇā ye tv ete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ । nakulasya kalāpo ’yaṁ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ ॥

येनासौ व्यजयत्कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे । कलापो ह्येष तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः ॥

yenāsau vyajayat kr̥tsnāṁ pratīcīṁ diśam āhave । kalāpo hy eṣa tasyāsīn mādrīputrasya dhīmataḥ ॥

ये त्विमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराः । एते चित्राः क्रियोपेताः सहदेवस्य धीमतः ॥

ye tv ime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ । ete citrāḥ kriyopetāḥ sahadevasya dhīmataḥ ॥

ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससः । हेमपुङ्खास्त्रिपर्वाणो राज्ञ एते महाशराः ॥

ye tv ime niśitāḥ pītāḥ pr̥thavo dīrghavāsasaḥ । hemapuṅkhās triparvāṇo rājña ete mahāśarāḥ ॥

यस्त्वयं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः । अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहो दृढः ॥

yas tv ayaṁ sāyako dīrghaḥ śilīpr̥ṣṭhaḥ śilīmukhaḥ । arjunasyaiṣa saṁgrāme gurubhārasaho dr̥ḍhaḥ ॥

वैयाघ्रकोशस्तु महान्भीमसेनस्य सायकः । गुरुभारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयंकरः ॥

vaiyāghrakośas tu mahān bhīmasenasya sāyakaḥ । gurubhārasaho divyaḥ śātravāṇāṁ bhayaṁkaraḥ ॥

सुफलश्चित्रकोशश्च हेमत्सरुरनुत्तमः । निस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः ॥

suphalaś citrakośaś ca hematsarur anuttamaḥ । nistriṁśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ ॥

यस्तु पाञ्चनखे कोशे निहितश्चित्रसेवने । नकुलस्यैष निस्त्रिंशो गुरुभारसहो दृढः ॥

yas tu pāñcanakhe kośe nihitaś citrasevane । nakulasyaiṣa nistriṁśo gurubhārasaho dr̥ḍhaḥ ॥

यस्त्वयं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः । सहदेवस्य विद्ध्येनं सर्वभारसहं दृढम् ॥

yas tv ayaṁ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ । sahadevasya viddhy enaṁ sarvabhārasahaṁ dr̥ḍham ॥