Adhyāya 36

वैशंपायन उवाच । स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृथिवींजयः । प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa rājadhānyā niryāya vairāṭiḥ pr̥thivīṁjayaḥ । prayāhīty abravīt sūtaṁ yatra te kuravo gatāḥ ॥

समवेतान्कुरून्यावज्जिगीषूनवजित्य वै । गाश्चैषां क्षिप्रमादाय पुनरायामि स्वं पुरम् ॥

samavetān kurūn yāvaj jigīṣūn avajitya vai । gāś caiṣāṁ kṣipram ādāya punar āyāmi svaṁ puram ॥

ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः । ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः । आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ॥

tatas tāṁś codayām āsa sadaśvān pāṇḍunandanaḥ । te hayā narasiṁhena coditā vātaraṁhasaḥ । ālikhanta ivākāśam ūhuḥ kāñcanamālinaḥ ॥

नातिदूरमथो यात्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ । अवेक्षेताममित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम् । श्मशानमभितो गत्वा आससाद कुरूनथ ॥

nātidūram atho yātvā matsyaputradhanaṁjayau । avekṣetām amitraghnau kurūṇāṁ balināṁ balam । śmaśānam abhito gatvā āsasāda kurūn atha ॥

तदनीकं महत्तेषां विबभौ सागरस्वनम् । सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ॥

tad anīkaṁ mahat teṣāṁ vibabhau sāgarasvanam । sarpamāṇam ivākāśe vanaṁ bahulapādapam ॥

ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता । दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृङ्नरसत्तम ॥

dadr̥śe pārthivo reṇur janitas tena sarpatā । dr̥ṣṭipraṇāśo bhūtānāṁ divaspr̥ṅ narasattama ॥

तदनीकं महद्दृष्ट्वा गजाश्वरथसंकुलम् । कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शांतनवेन च ॥

tad anīkaṁ mahad dr̥ṣṭvā gajāśvarathasaṁkulam । karṇaduryodhanakr̥pair guptaṁ śāṁtanavena ca ॥

द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता । हृष्टरोमा भयोद्विग्नः पार्थं वैराटिरब्रवीत् ॥

droṇena ca saputreṇa maheṣvāsena dhīmatā । hr̥ṣṭaromā bhayodvignaḥ pārthaṁ vairāṭir abravīt ॥

नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे । बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम् । प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यमनन्तकम् ॥

notsahe kurubhir yoddhuṁ romaharṣaṁ hi paśya me । bahupravīram atyugraṁ devair api durāsadam । pratiyoddhuṁ na śakṣyāmi kurusainyam anantakam ॥

नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम् । रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् । दृष्ट्वैव हि परानाजावात्मा प्रव्यथतीव मे ॥

nāśaṁse bhāratīṁ senāṁ praveṣṭuṁ bhīmakārmukām । rathanāgāśvakalilāṁ pattidhvajasamākulām । dr̥ṣṭvaiva hi parān ājāv ātmā pravyathatīva me ॥

यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः ॥

yatra droṇaś ca bhīṣmaś ca kr̥paḥ karṇo viviṁśatiḥ । aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto ’tha bāhlikaḥ ॥

दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वरः । द्युतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

duryodhanas tathā vīro rājā ca rathināṁ varaḥ । dyutimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ॥

दृष्ट्वैव हि कुरूनेतान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः । हृषितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम ॥

dr̥ṣṭvaiva hi kurūn etān vyūḍhānīkān prahāriṇaḥ । hr̥ṣitāni ca romāṇi kaśmalaṁ cāgataṁ mama ॥

वैशंपायन उवाच । अवियातो वियातस्य मौर्ख्याद्धूर्तस्य पश्यतः । परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । aviyāto viyātasya maurkhyād dhūrtasya paśyataḥ । paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ ॥

त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये संप्रणिधाय माम् । सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ॥

trigartān me pitā yātaḥ śūnye saṁpraṇidhāya mām । sarvāṁ senām upādāya na me santīha sainikāḥ ॥

सोऽहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः । प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व बृहन्नडे ॥

so ’ham eko bahūn bālaḥ kr̥tāstrān akr̥taśramaḥ । pratiyoddhuṁ na śakṣyāmi nivartasva br̥hannaḍe ॥

अर्जुन उवाच । भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ॥

arjuna uvāca । bhayena dīnarūpo ’si dviṣatāṁ harṣavardhanaḥ । na ca tāvat kr̥taṁ kiṁ cit paraiḥ karma raṇājire ॥

स्वयमेव च मामात्थ वह मां कौरवान्प्रति । सोऽहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ॥

svayam eva ca mām āttha vaha māṁ kauravān prati । so ’haṁ tvāṁ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhvajāḥ ॥

मध्यमामिषगृध्राणां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम् ॥

madhyam āmiṣagr̥dhrāṇāṁ kurūṇām ātatāyinām । neṣyāmi tvāṁ mahābāho pr̥thivyām api yudhyatām ॥

तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च । कत्थमानोऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे ॥

tathā strīṣu pratiśrutya pauruṣaṁ puruṣeṣu ca । katthamāno ’bhiniryāya kimarthaṁ na yuyutsase ॥

न चेद्विजित्य गास्तास्त्वं गृहान्वै प्रतियास्यसि । प्रहसिष्यन्ति वीर त्वां नरा नार्यश्च संगताः ॥

na ced vijitya gās tās tvaṁ gr̥hān vai pratiyāsyasi । prahasiṣyanti vīra tvāṁ narā nāryaś ca saṁgatāḥ ॥

अहमप्यत्र सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । न हि शक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ॥

aham apy atra sairandhryā stutaḥ sārathyakarmaṇi । na hi śakṣyāmy anirjitya gāḥ prayātuṁ puraṁ prati ॥

स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन तेन च । कथं न युध्येयमहं कुरून्सर्वान्स्थिरो भव ॥

stotreṇa caiva sairandhryās tava vākyena tena ca । kathaṁ na yudhyeyam ahaṁ kurūn sarvān sthiro bhava ॥

उत्तर उवाच । कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसं कुरवो धनम् । प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वापि बृहन्नडे ॥

uttara uvāca । kāmaṁ harantu matsyānāṁ bhūyāṁsaṁ kuravo dhanam । prahasantu ca māṁ nāryo narā vāpi br̥hannaḍe ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली । त्यक्त्वा मानं स मन्दात्मा विसृज्य सशरं धनुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā prādravad bhīto rathāt praskandya kuṇḍalī । tyaktvā mānaṁ sa mandātmā visr̥jya saśaraṁ dhanuḥ ॥

बृहन्नडोवाच । नैष पूर्वैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् । श्रेयस्ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ॥

br̥hannaḍovāca । naiṣa pūrvaiḥ smr̥to dharmaḥ kṣatriyasya palāyanam । śreyas te maraṇaṁ yuddhe na bhītasya palāyanam ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु कौन्तेयः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात् । तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः । दीर्घां वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tu kaunteyaḥ so ’vaplutya rathottamāt । tam anvadhāvad dhāvantaṁ rājaputraṁ dhanaṁjayaḥ । dīrghāṁ veṇīṁ vidhunvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī ॥

विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा । सैनिकाः प्राहसन्केचित्तथारूपमवेक्ष्य तम् ॥

vidhūya veṇīṁ dhāvantam ajānanto ’rjunaṁ tadā । sainikāḥ prāhasan ke cit tathārūpam avekṣya tam ॥

तं शीघ्रमभिधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् । क एष वेषप्रच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः ॥

taṁ śīghram abhidhāvantaṁ saṁprekṣya kuravo ’bruvan । ka eṣa veṣapracchanno bhasmaneva hutāśanaḥ ॥

किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः । सारूप्यमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च ॥

kiṁ cid asya yathā puṁsaḥ kiṁ cid asya yathā striyaḥ । sārūpyam arjunasyeva klībarūpaṁ bibharti ca ॥

तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तद्वदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनंजयात् ॥

tad evaitac chirogrīvaṁ tau bāhū parighopamau । tadvad evāsya vikrāntaṁ nāyam anyo dhanaṁjayāt ॥

अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनंजयः । एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनंजयात् ॥

amareṣv iva devendro mānuṣeṣu dhanaṁjayaḥ । ekaḥ ko ’smān upāyāyād anyo loke dhanaṁjayāt ॥

एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे । स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात् ॥

ekaḥ putro virāṭasya śūnye saṁnihitaḥ pure । sa eṣa kila niryāto bālabhāvān na pauruṣāt ॥

सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थमर्जुनम् । उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ॥

satreṇa nūnaṁ channaṁ hi carantaṁ pārtham arjunam । uttaraḥ sārathiṁ kr̥tvā niryāto nagarād bahiḥ ॥

स नो मन्ये ध्वजान्दृष्ट्वा भीत एष पलायति । तं नूनमेष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः ॥

sa no manye dhvajān dr̥ṣṭvā bhīta eṣa palāyati । taṁ nūnam eṣa dhāvantaṁ jighr̥kṣati dhanaṁjayaḥ ॥

इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक् । न च व्यवसितुं किंचिदुत्तरं शक्नुवन्ति ते । छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत ॥

iti sma kuravaḥ sarve vimr̥śantaḥ pr̥thak pr̥thak । na ca vyavasituṁ kiṁ cid uttaraṁ śaknuvanti te । channaṁ tathā taṁ satreṇa pāṇḍavaṁ prekṣya bhārata ॥

उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनंजयः । गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ॥

uttaraṁ tu pradhāvantam anudrutya dhanaṁjayaḥ । gatvā padaśataṁ tūrṇaṁ keśapakṣe parāmr̥śat ॥

सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् । बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस्तदा ॥

so ’rjunena parāmr̥ṣṭaḥ paryadevayad ārtavat । bahulaṁ kr̥paṇaṁ caiva virāṭasya sutas tadā ॥

शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान्ददामि ते । मणीनष्टौ च वैडूर्यान्हेमबद्धान्महाप्रभान् ॥

śātakumbhasya śuddhasya śataṁ niṣkān dadāmi te । maṇīn aṣṭau ca vaiḍūryān hemabaddhān mahāprabhān ॥

हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रजैः । मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नडे ॥

hemadaṇḍapraticchannaṁ rathaṁ yuktaṁ ca suvrajaiḥ । mattāṁś ca daśa mātaṅgān muñca māṁ tvaṁ br̥hannaḍe ॥

वैशंपायन उवाच । एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम् । प्रहस्य पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evamādīni vākyāni vilapantam acetasam । prahasya puruṣavyāghro rathasyāntikam ānayat ॥

अथैनमब्रवीत्पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम् । यदि नोत्सहसे योद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन । एहि मे त्वं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः ॥

athainam abravīt pārtho bhayārtaṁ naṣṭacetasam । yadi notsahase yoddhuṁ śatrubhiḥ śatrukarśana । ehi me tvaṁ hayān yaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ ॥

प्रयाह्येतद्रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः । अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं वीरैर्महारथैः ॥

prayāhy etad rathānīkaṁ madbāhubalarakṣitaḥ । apradhr̥ṣyatamaṁ ghoraṁ guptaṁ vīrair mahārathaiḥ ॥

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोऽसि परंतप । अहं वै कुरुभिर्योत्स्याम्यवजेष्यामि ते पशून् ॥

mā bhais tvaṁ rājaputrāgrya kṣatriyo ’si paraṁtapa । ahaṁ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn ॥

प्रविश्यैतद्रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम् । यन्ता भूस्त्वं नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह ॥

praviśyaitad rathānīkam apradhr̥ṣyaṁ durāsadam । yantā bhūs tvaṁ naraśreṣṭha yotsye ’haṁ kurubhiḥ saha ॥

एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्वैराटिमपराजितः । समाश्वास्य मुहूर्तं तमुत्तरं भरतर्षभ ॥

evaṁ bruvāṇo bībhatsur vairāṭim aparājitaḥ । samāśvāsya muhūrtaṁ tam uttaraṁ bharatarṣabha ॥

तत एनं विचेष्टन्तमकामं भयपीडितम् । रथमारोपयामास पार्थः प्रहरतां वरः ॥

tata enaṁ viceṣṭantam akāmaṁ bhayapīḍitam । ratham āropayām āsa pārthaḥ praharatāṁ varaḥ ॥