Adhyāya 32

वैशंपायन उवाच । तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत । व्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata । vyatiṣṭhan vai muhūrtaṁ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ ॥

ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाः । कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन्क्षत्रियान्युधि ॥

tato ’ndhakāraṁ praṇudann udatiṣṭhata candramāḥ । kurvāṇo vimalāṁ rātriṁ nandayan kṣatriyān yudhi ॥

ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत । घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम् ॥

tataḥ prakāśam āsādya punar yuddham avartata । ghorarūpaṁ tatas te sma nāvekṣanta parasparam ॥

ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा । अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥

tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā । abhyadravan matsyarājaṁ rathavrātena sarvaśaḥ ॥

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ । गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान् ॥

tato rathābhyāṁ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau । gadāpāṇī susaṁrabdhau samabhyadravatāṁ hayān ॥

तथैव तेषां तु बलानि तानि; क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिद्रवन्ति । गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च; प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः ॥

tathaiva teṣāṁ tu balāni tāni; kruddhāny athānyonyam abhidravanti । gadāsikhaḍgaiś ca paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ ॥

बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा । प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं; विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ॥

balaṁ tu matsyasya balena rājā; sarvaṁ trigartādhipatiḥ suśarmā । pramathya jitvā ca prasahya matsyaṁ; virāṭam ojasvinam abhyadhāvat ॥

तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी । विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम् ॥

tau nihatya pr̥thag dhuryāv ubhau ca pārṣṇisārathī । virathaṁ matsyarājānaṁ jīvagrāham agr̥hṇatām ॥

तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकामिव । स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः ॥

tam unmathya suśarmā tu rudatīṁ vadhukām iva । syandanaṁ svaṁ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ ॥

तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे । प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता भृशम् ॥

tasmin gr̥hīte virathe virāṭe balavattare । prādravanta bhayān matsyās trigartair arditā bhr̥śam ॥

तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनमरिंदमम् ॥

teṣu saṁtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । abhyabhāṣan mahābāhuṁ bhīmasenam ariṁdamam ॥

मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा । तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम् ॥

matsyarājaḥ parāmr̥ṣṭas trigartena suśarmaṇā । taṁ mokṣaya mahābāho na gacched dviṣatāṁ vaśam ॥

उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः । भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः ॥

uṣitāḥ smaḥ sukhaṁ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ । bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkr̥tiḥ ॥

भीमसेन उवाच । अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव । पश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः ॥

bhīmasena uvāca । aham enaṁ paritrāsye śāsanāt tava pārthiva । paśya me sumahat karma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ ॥

स्वबाहुबलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह । एकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥

svabāhubalam āśritya tiṣṭha tvaṁ bhrātr̥bhiḥ saha । ekāntam āśrito rājan paśya me ’dya parākramam ॥

सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः । एनमेव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान् ॥

suskandho ’yaṁ mahāvr̥kṣo gadārūpa iva sthitaḥ । enam eva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān ॥

वैशंपायन उवाच । तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् । अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ mattam iva mātaṅgaṁ vīkṣamāṇaṁ vanaspatim । abravīd bhrātaraṁ vīraṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः । मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुषम् । जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ॥

mā bhīma sāhasaṁ kārṣīs tiṣṭhatv eṣa vanaspatiḥ । mā tvā vr̥kṣeṇa karmāṇi kurvāṇam atimānuṣam । janāḥ samavabudhyeran bhīmo ’yam iti bhārata ॥

अन्यदेवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुषम् । चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम् ॥

anyad evāyudhaṁ kiṁ cit pratipadyasva mānuṣam । cāpaṁ vā yadi vā śaktiṁ nistriṁśaṁ vā paraśvadham ॥

यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् । तदेवायुधमादाय मोक्षयाशु महीपतिम् ॥

yad eva mānuṣaṁ bhīma bhaved anyair alakṣitam । tad evāyudham ādāya mokṣayāśu mahīpatim ॥

यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ । व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः ॥

yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau । vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṁ parīpsataḥ ॥

ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन् । दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ॥

tataḥ samastās te sarve turagān abhyacodayan । divyam astraṁ vikurvāṇās trigartān pratyamarṣaṇāḥ ॥

तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूः । वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम् ॥

tān nivr̥ttarathān dr̥ṣṭvā pāṇḍavān sā mahācamūḥ । vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam ॥

सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शयत् । नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ॥

sahasraṁ nyavadhīt tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । bhīmaḥ saptaśatān yodhān paralokam adarśayat । nakulaś cāpi saptaiva śatāni prāhiṇoc charaiḥ ॥

शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् । युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः । भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ ॥

śatāni trīṇi śūrāṇāṁ sahadevaḥ pratāpavān । yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ । bhittvā tāṁ mahatīṁ senāṁ trigartānāṁ nararṣabha ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः । अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यतुदद्भृशम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ । abhidrutya suśarmāṇaṁ śarair abhyatudad bhr̥śam ॥

सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम् । अविध्यन्नवभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥

suśarmāpi susaṁkruddhas tvaramāṇo yudhiṣṭhiram । avidhyan navabhir bāṇaiś caturbhiś caturo hayān ॥

ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । समासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथयत् ॥

tato rājann āśukārī kuntīputro vr̥kodaraḥ । samāsādya suśarmāṇam aśvān asya vyapothayat ॥

पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः । अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपाहरत् ॥

pr̥ṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ । athāsya sārathiṁ kruddho rathopasthād apāharat ॥

चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः । स भयाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा ॥

cakrarakṣaś ca śūraś ca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ । sa bhayād dvairathaṁ dr̥ṣṭvā traigartaṁ prājahat tadā ॥

ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः । गदामस्य परामृश्य तमेवाजघ्निवान्बली । स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥

tato virāṭaḥ praskandya rathād atha suśarmaṇaḥ । gadām asya parāmr̥śya tam evājaghnivān balī । sa cacāra gadāpāṇir vr̥ddho ’pi taruṇo yathā ॥

भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली । त्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

bhīmas tu bhīmasaṁkāśo rathāt praskandya kuṇḍalī । trigartarājam ādatta siṁhaḥ kṣudramr̥gaṁ yathā ॥

तस्मिन्गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे । अभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम् ॥

tasmin gr̥hīte virathe trigartānāṁ mahārathe । abhajyata balaṁ sarvaṁ traigartaṁ tadbhayāturam ॥

निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः । अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ॥

nivartya gās tataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ । avajitya suśarmāṇaṁ dhanaṁ cādāya sarvaśaḥ ॥

स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः । संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ॥

svabāhubalasaṁpannā hrīniṣedhā yatavratāḥ । saṁgrāmaśiraso madhye tāṁ rātriṁ sukhino ’vasan ॥

ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान् । अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान् ॥

tato virāṭaḥ kaunteyān atimānuṣavikramān । arcayām āsa vittena mānena ca mahārathān ॥

विराट उवाच । यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा । कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम् ॥

virāṭa uvāca । yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṁ tāni vai tathā । kāryaṁ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṁ yathāsukham ॥

ददान्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च । मनसश्चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ॥

dadāny alaṁkr̥tāḥ kanyā vasūni vividhāni ca । manasaś cāpy abhipretaṁ yad vaḥ śatrunibarhaṇāḥ ॥

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ॥

yuṣmākaṁ vikramād adya mukto ’haṁ svastimān iha । tasmād bhavanto matsyānām īśvarāḥ sarva eva hi ॥

वैशंपायन उवाच । तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक्पृथक् । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathābhivādinaṁ matsyaṁ kauraveyāḥ pr̥thak pr̥thak । ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ ॥

प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते । एतेनैव प्रतीताः स्मो यत्त्वं मुक्तोऽद्य शत्रुभिः ॥

pratinandāma te vākyaṁ sarvaṁ caiva viśāṁ pate । etenaiva pratītāḥ smo yat tvaṁ mukto ’dya śatrubhiḥ ॥

अथाब्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम् । पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः । एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान् ॥

athābravīt prītamanā matsyarājo yudhiṣṭhiram । punar eva mahābāhur virāṭo rājasattamaḥ । ehi tvām abhiṣekṣyāmi matsyarājo ’stu no bhavān ॥

मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण । तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ॥

manasaś cāpy abhipretaṁ yat te śatrunibarhaṇa । tat te ’haṁ saṁpradāsyāmi sarvam arhati no bhavān ॥

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा । वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते ॥

ratnāni gāḥ suvarṇaṁ ca maṇimuktam athāpi vā । vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo ’stu te ॥

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च । यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ॥

tvatkr̥te hy adya paśyāmi rājyam ātmānam eva ca । yataś ca jātaḥ saṁrambhaḥ sa ca śatrur vaśaṁ gataḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषत । प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे ॥

tato yudhiṣṭhiro matsyaṁ punar evābhyabhāṣata । pratinandāmi te vākyaṁ manojñaṁ matsya bhāṣase ॥

आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव । गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव । सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ॥

ānr̥śaṁsyaparo nityaṁ susukhaḥ satataṁ bhava । gacchantu dūtās tvaritaṁ nagaraṁ tava pārthiva । suhr̥dāṁ priyam ākhyātuṁ ghoṣayantu ca te jayam ॥

ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूतान्राजा समादिशत् । आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम ॥

tatas tadvacanān matsyo dūtān rājā samādiśat । ācakṣadhvaṁ puraṁ gatvā saṁgrāme vijayaṁ mama ॥

कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात् । वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥

kumārāḥ samalaṁkr̥tya paryāgacchantu me purāt । vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāś ca svalaṁkr̥tāḥ ॥

ते गत्वा केवलां रात्रिमथ सूर्योदयं प्रति । विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयमघोषयन् ॥

te gatvā kevalāṁ rātrim atha sūryodayaṁ prati । virāṭasya purābhyāśe dūtā jayam aghoṣayan ॥