Adhyāya 21

भीमसेन उवाच । तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे । अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सहबान्धवम् ॥

bhīmasena uvāca । tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṁ bhīru bhāṣase । adya taṁ sūdayiṣyāmi kīcakaṁ sahabāndhavam ॥

अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम् । दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते ॥

asyāḥ pradoṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṁgamam । duḥkhaṁ śokaṁ ca nirdhūya yājñaseni śucismite ॥

यैषा नर्तनशाला वै मत्स्यराजेन कारिता । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम् ॥

yaiṣā nartanaśālā vai matsyarājena kāritā । divātra kanyā nr̥tyanti rātrau yānti yathāgr̥ham ॥

तत्रास्ति शयनं भीरु दृढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम् । तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥

tatrāsti śayanaṁ bhīru dr̥ḍhāṅgaṁ supratiṣṭhitam । tatrāsya darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān ॥

यथा च त्वां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम् । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत् ॥

yathā ca tvāṁ na paśyeyuḥ kurvāṇāṁ tena saṁvidam । kuryās tathā tvaṁ kalyāṇi yathā saṁnihito bhavet ॥

वैशंपायन उवाच । तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सृज्य दुःखितौ । रात्रिशेषं तदत्युग्रं धारयामासतुर्हृदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā tau kathayitvā tu bāṣpam utsr̥jya duḥkhitau । rātriśeṣaṁ tad atyugraṁ dhārayām āsatur hr̥dā ॥

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचकः । गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत् ॥

tasyāṁ rātryāṁ vyatītāyāṁ prātar utthāya kīcakaḥ । gatvā rājakulāyaiva draupadīm idam abravīt ॥

सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाहनम् । न चैवालभथास्त्राणमभिपन्ना बलीयसा ॥

sabhāyāṁ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāhanam । na caivālabhathās trāṇam abhipannā balīyasā ॥

प्रवादेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते । अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः ॥

pravādena hi matsyānāṁ rājā nāmnāyam ucyate । aham eva hi matsyānāṁ rājā vai vāhinīpatiḥ ॥

सा सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते । अह्नाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान्ददाम्यहम् ॥

sā sukhaṁ pratipadyasva dāso bhīru bhavāmi te । ahnāya tava suśroṇi śataṁ niṣkān dadāmy aham ॥

दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम् । रथं चाश्वतरीयुक्तमस्तु नौ भीरु संगमः ॥

dāsīśataṁ ca te dadyāṁ dāsānām api cāparam । rathaṁ cāśvatarīyuktam astu nau bhīru saṁgamaḥ ॥

द्रौपद्युवाच । एकं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक । न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात्संगतं मया ॥

draupady uvāca । ekaṁ me samayaṁ tv adya pratipadyasva kīcaka । na tvāṁ sakhā vā bhrātā vā jānīyāt saṁgataṁ mayā ॥

अवबोधाद्धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । एवं मे प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव ॥

avabodhād dhi bhītāsmi gandharvāṇāṁ yaśasvinām । evaṁ me pratijānīhi tato ’haṁ vaśagā tava ॥

कीचक उवाच । एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे । एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव ॥

kīcaka uvāca । evam etat kariṣyāmi yathā suśroṇi bhāṣase । eko bhadre gamiṣyāmi śūnyam āvasathaṁ tava ॥

समागमार्थं रम्भोरु त्वया मदनमोहितः । यथा त्वां नावभोत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥

samāgamārthaṁ rambhoru tvayā madanamohitaḥ । yathā tvāṁ nāvabhotsyanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ ॥

द्रौपद्युवाच । यदिदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम् ॥

draupady uvāca । yad idaṁ nartanāgāraṁ matsyarājena kāritam । divātra kanyā nr̥tyanti rātrau yānti yathāgr̥ham ॥

तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते । तत्र दोषः परिहृतो भविष्यति न संशयः ॥

tamisre tatra gacchethā gandharvās tan na jānate । tatra doṣaḥ parihr̥to bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तमर्थं प्रतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह । दिवसार्धं समभवन्मासेनैव समं नृप ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam arthaṁ pratijalpantyāḥ kr̥ṣṇāyāḥ kīcakena ha । divasārdhaṁ samabhavan māsenaiva samaṁ nr̥pa ॥

कीचकोऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः । सैरन्ध्रीरूपिणं मूढो मृत्युं तं नावबुद्धवान् ॥

kīcako ’tha gr̥haṁ gatvā bhr̥śaṁ harṣapariplutaḥ । sairandhrīrūpiṇaṁ mūḍho mr̥tyuṁ taṁ nāvabuddhavān ॥

गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्तः स विशेषतः । अलंचकार सोऽऽत्मानं सत्वरः काममोहितः ॥

gandhābharaṇamālyeṣu vyāsaktaḥ sa viśeṣataḥ । alaṁcakāra so ’’tmānaṁ satvaraḥ kāmamohitaḥ ॥

तस्य तत्कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत् । अनुचिन्तयतश्चापि तामेवायतलोचनाम् ॥

tasya tat kurvataḥ karma kālo dīrgha ivābhavat । anucintayataś cāpi tām evāyatalocanām ॥

आसीदभ्यधिका चास्य श्रीः श्रियं प्रमुमुक्षतः । निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षतः ॥

āsīd abhyadhikā cāsya śrīḥ śriyaṁ pramumukṣataḥ । nirvāṇakāle dīpasya vartīm iva didhakṣataḥ ॥

कृतसंप्रत्ययस्तत्र कीचकः काममोहितः । नाजानाद्दिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम् ॥

kr̥tasaṁpratyayas tatra kīcakaḥ kāmamohitaḥ । nājānād divasaṁ yāntaṁ cintayānaḥ samāgamam ॥

ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे । उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकात् ॥

tatas tu draupadī gatvā tadā bhīmaṁ mahānase । upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṁ patim antikāt ॥

तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः । संगमो नर्तनागारे यथावोचः परंतप ॥

tam uvāca sukeśāntā kīcakasya mayā kr̥taḥ । saṁgamo nartanāgāre yathāvocaḥ paraṁtapa ॥

शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः । एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय ॥

śūnyaṁ sa nartanāgāram āgamiṣyati kīcakaḥ । eko niśi mahābāho kīcakaṁ taṁ niṣūdaya ॥

तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम् । गत्वा त्वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डव ॥

taṁ sūtaputraṁ kaunteya kīcakaṁ madadarpitam । gatvā tvaṁ nartanāgāraṁ nirjīvaṁ kuru pāṇḍava ॥

दर्पाच्च सूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते । तं त्वं प्रहरतां श्रेष्ठ नडं नाग इवोद्धर ॥

darpāc ca sūtaputro ’sau gandharvān avamanyate । taṁ tvaṁ praharatāṁ śreṣṭha naḍaṁ nāga ivoddhara ॥

अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत । आत्मनश्चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च ॥

aśru duḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata । ātmanaś caiva bhadraṁ te kuru mānaṁ kulasya ca ॥

भीमसेन उवाच । स्वागतं ते वरारोहे यन्मा वेदयसे प्रियम् । न ह्यस्य कंचिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि ॥

bhīmasena uvāca । svāgataṁ te varārohe yan mā vedayase priyam । na hy asya kaṁ cid icchāmi sahāyaṁ varavarṇini ॥

या मे प्रीतिस्त्वयाख्याता कीचकस्य समागमे । हत्वा हिडिम्बं सा प्रीतिर्ममासीद्वरवर्णिनि ॥

yā me prītis tvayākhyātā kīcakasya samāgame । hatvā hiḍimbaṁ sā prītir mamāsīd varavarṇini ॥

सत्यं भ्रातॄंश्च धर्मं च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते । कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा ॥

satyaṁ bhrātr̥̄ṁś ca dharmaṁ ca puraskr̥tya bravīmi te । kīcakaṁ nihaniṣyāmi vr̥traṁ devapatir yathā ॥

तं गह्वरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम् । अथ चेदवभोत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यानपि ध्रुवम् ॥

taṁ gahvare prakāśe vā pothayiṣyāmi kīcakam । atha ced avabhotsyanti haṁsye matsyān api dhruvam ॥

ततो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुंधराम् । कामं मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

tato duryodhanaṁ hatvā pratipatsye vasuṁdharām । kāmaṁ matsyam upāstāṁ hi kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

द्रौपद्युवाच । यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो । निगूढस्त्वं तथा वीर कीचकं विनिपातय ॥

draupady uvāca । yathā na saṁtyajethās tvaṁ satyaṁ vai matkr̥te vibho । nigūḍhas tvaṁ tathā vīra kīcakaṁ vinipātaya ॥

भीमसेन उवाच । एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे । अदृश्यमानस्तस्याद्य तमस्विन्यामनिन्दिते ॥

bhīmasena uvāca । evam etat kariṣyāmi yathā tvaṁ bhīru bhāṣase । adr̥śyamānas tasyādya tamasvinyām anindite ॥

नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः । अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ॥

nāgo bilvam ivākramya pothayiṣyāmy ahaṁ śiraḥ । alabhyām icchatas tasya kīcakasya durātmanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । भीमोऽथ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत् । मृगं हरिरिवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत्स कीचकम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhīmo ’tha prathamaṁ gatvā rātrau channa upāviśat । mr̥gaṁ harir ivādr̥śyaḥ pratyākāṅkṣat sa kīcakam ॥

कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपाव्रजत् । तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चालीसंगमाशया ॥

kīcakaś cāpy alaṁkr̥tya yathākāmam upāvrajat । tāṁ velāṁ nartanāgāre pāñcālīsaṁgamāśayā ॥

मन्यमानः स संकेतमागारं प्राविशच्च तम् । प्रविश्य च स तद्वेश्म तमसा संवृतं महत् ॥

manyamānaḥ sa saṁketam āgāraṁ prāviśac ca tam । praviśya ca sa tad veśma tamasā saṁvr̥taṁ mahat ॥

पूर्वागतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम् । एकान्तमास्थितं चैनमाससाद सुदुर्मतिः ॥

pūrvāgataṁ tatas tatra bhīmam apratimaujasam । ekāntam āsthitaṁ cainam āsasāda sudurmatiḥ ॥

शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत् । जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह ॥

śayānaṁ śayane tatra mr̥tyuṁ sūtaḥ parāmr̥śat । jājvalyamānaṁ kopena kr̥ṣṇādharṣaṇajena ha ॥

उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममोहितः । हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

upasaṁgamya caivainaṁ kīcakaḥ kāmamohitaḥ । harṣonmathitacittātmā smayamāno ’bhyabhāṣata ॥

प्रापितं ते मया वित्तं बहुरूपमनन्तकम् । तत्सर्वं त्वां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः ॥

prāpitaṁ te mayā vittaṁ bahurūpam anantakam । tat sarvaṁ tvāṁ samuddiśya sahasā samupāgataḥ ॥

नाकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः । सुवासा दर्शनीयश्च नान्योऽस्ति त्वादृशः पुमान् ॥

nākasmān māṁ praśaṁsanti sadā gr̥hagatāḥ striyaḥ । suvāsā darśanīyaś ca nānyo ’sti tvādr̥śaḥ pumān ॥

भीमसेन उवाच । दिष्ट्या त्वं दर्शनीयोऽसि दिष्ट्यात्मानं प्रशंससि । ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित् ॥

bhīmasena uvāca । diṣṭyā tvaṁ darśanīyo ’si diṣṭyātmānaṁ praśaṁsasi । īdr̥śas tu tvayā sparśaḥ spr̥ṣṭapūrvo na karhi cit ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः । समुत्पत्य च कौन्तेयः प्रहस्य च नराधमम् । भीमो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā taṁ mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ । samutpatya ca kaunteyaḥ prahasya ca narādhamam । bhīmo jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu ॥

स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः । आक्षिप्य केशान्वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम् ॥

sa keśeṣu parāmr̥ṣṭo balena balināṁ varaḥ । ākṣipya keśān vegena bāhvor jagrāha pāṇḍavam ॥

बाहुयुद्धं तयोरासीत्क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः । वसन्ते वाशिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव ॥

bāhuyuddhaṁ tayor āsīt kruddhayor narasiṁhayoḥ । vasante vāśitāhetor balavadgajayor iva ॥

ईषदागलितं चापि क्रोधाच्चलपदं स्थितम् । कीचको बलवान्भीमं जानुभ्यामाक्षिपद्भुवि ॥

īṣad āgalitaṁ cāpi krodhāc calapadaṁ sthitam । kīcako balavān bhīmaṁ jānubhyām ākṣipad bhuvi ॥

पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा । उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवोरगः ॥

pātito bhuvi bhīmas tu kīcakena balīyasā । utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ ॥

स्पर्धया च बलोन्मत्तौ तावुभौ सूतपाण्डवौ । निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने ॥

spardhayā ca balonmattau tāv ubhau sūtapāṇḍavau । niśīthe paryakarṣetāṁ balinau niśi nirjane ॥

ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत मुहुर्मुहुः । बलवच्चापि संक्रुद्धावन्योन्यं तावगर्जताम् ॥

tatas tad bhavanaśreṣṭhaṁ prākampata muhur muhuḥ । balavac cāpi saṁkruddhāv anyonyaṁ tāv agarjatām ॥

तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्यभिहतो बली । कीचको रोषसंतप्तः पदान्न चलितः पदम् ॥

talābhyāṁ tu sa bhīmena vakṣasy abhihato balī । kīcako roṣasaṁtaptaḥ padān na calitaḥ padam ॥

मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम् । बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दितः ॥

muhūrtaṁ tu sa taṁ vegaṁ sahitvā bhuvi duḥsaham । balād ahīyata tadā sūto bhīmabalārditaḥ ॥

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः । वक्षस्यानीय वेगेन ममन्थैनं विचेतसम् ॥

taṁ hīyamānaṁ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ । vakṣasy ānīya vegena mamanthainaṁ vicetasam ॥

क्रोधाविष्टो विनिःश्वस्य पुनश्चैनं वृकोदरः । जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेष्वेव तदा भृशम् ॥

krodhāviṣṭo viniḥśvasya punaś cainaṁ vr̥kodaraḥ । jagrāha jayatāṁ śreṣṭhaḥ keśeṣv eva tadā bhr̥śam ॥

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरुराव महाबलः । शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम् ॥

gr̥hītvā kīcakaṁ bhīmo virurāva mahābalaḥ । śārdūlaḥ piśitākāṅkṣī gr̥hītveva mahāmr̥gam ॥

तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वशः । काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधृक् ॥

tasya pādau ca pāṇī ca śiro grīvāṁ ca sarvaśaḥ । kāye praveśayām āsa paśor iva pinākadhr̥k ॥

तं संमथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डोपमं कृतम् । कृष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ॥

taṁ saṁmathitasarvāṅgaṁ māṁsapiṇḍopamaṁ kr̥tam । kr̥ṣṇāyai darśayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ ॥

उवाच च महातेजा द्रौपदीं पाण्डुनन्दनः । पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं यथा कृतः ॥

uvāca ca mahātejā draupadīṁ pāṇḍunandanaḥ । paśyainam ehi pāñcāli kāmuko ’yaṁ yathā kr̥taḥ ॥

तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम् । आमन्त्र्य द्रौपदीं कृष्णां क्षिप्रमायान्महानसम् ॥

tathā sa kīcakaṁ hatvā gatvā roṣasya vai śamam । āmantrya draupadīṁ kr̥ṣṇāṁ kṣipram āyān mahānasam ॥

कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषितां वरा । प्रहृष्टा गतसंतापा सभापालानुवाच ह ॥

kīcakaṁ ghātayitvā tu draupadī yoṣitāṁ varā । prahr̥ṣṭā gatasaṁtāpā sabhāpālān uvāca ha ॥

कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर्मम । परस्त्रीकामसंमत्तः समागच्छत पश्यत ॥

kīcako ’yaṁ hataḥ śete gandharvaiḥ patibhir mama । parastrīkāmasaṁmattaḥ samāgacchata paśyata ॥

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः । सहसैव समाजग्मुरादायोल्काः सहस्रशः ॥

tac chrutvā bhāṣitaṁ tasyā nartanāgārarakṣiṇaḥ । sahasaiva samājagmur ādāyolkāḥ sahasraśaḥ ॥

ततो गत्वाथ तद्वेश्म कीचकं विनिपातितम् । गतासुं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम् ॥

tato gatvātha tad veśma kīcakaṁ vinipātitam । gatāsuṁ dadr̥śur bhūmau rudhireṇa samukṣitam ॥

क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्व शिरस्तथा । इति स्म तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ॥

kvāsya grīvā kva caraṇau kva pāṇī kva śiras tathā । iti sma taṁ parīkṣante gandharveṇa hataṁ tadā ॥