Adhyāya 20

भीमसेन उवाच । धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च । यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणावुभौ ॥

bhīmasena uvāca । dhig astu me bāhubalaṁ gāṇḍīvaṁ phalgunasya ca । yat te raktau purā bhūtvā pāṇī kr̥takiṇāv ubhau ॥

सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् । तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत् । तदहं तस्य विज्ञाय स्थित एवास्मि भामिनि ॥

sabhāyāṁ sma virāṭasya karomi kadanaṁ mahat । tatra māṁ dharmarājas tu kaṭākṣeṇa nyavārayat । tad ahaṁ tasya vijñāya sthita evāsmi bhāmini ॥

यच्च राष्ट्रात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः । सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ॥

yac ca rāṣṭrāt pracyavanaṁ kurūṇām avadhaś ca yaḥ । suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca ॥

दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः । तन्मे दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् । मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ॥

duḥśāsanasya pāpasya yan mayā na hr̥taṁ śiraḥ । tan me dahati kalyāṇi hr̥di śalyam ivārpitam । mā dharmaṁ jahi suśroṇi krodhaṁ jahi mahāmate ॥

इमं च समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः । शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितम् ॥

imaṁ ca samupālambhaṁ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ । śr̥ṇuyād yadi kalyāṇi kr̥tsnaṁ jahyāt sa jīvitam ॥

धनंजयो वा सुश्रोणि यमौ वा तनुमध्यमे । लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥

dhanaṁjayo vā suśroṇi yamau vā tanumadhyame । lokāntaragateṣv eṣu nāhaṁ śakṣyāmi jīvitum ॥

सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं च्यवनं वने । वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी ॥

sukanyā nāma śāryātī bhārgavaṁ cyavanaṁ vane । valmīkabhūtaṁ śāmyantam anvapadyata bhāminī ॥

नाडायनी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता । पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ॥

nāḍāyanī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā । patim anvacarad vr̥ddhaṁ purā varṣasahasriṇam ॥

दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता । पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ॥

duhitā janakasyāpi vaidehī yadi te śrutā । patim anvacarat sītā mahāraṇyanivāsinam ॥

रक्षसा निग्रहं प्राप्य रामस्य महिषी प्रिया । क्लिश्यमानापि सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ॥

rakṣasā nigrahaṁ prāpya rāmasya mahiṣī priyā । kliśyamānāpi suśroṇī rāmam evānvapadyata ॥

लोपामुद्रा तथा भीरु वयोरूपसमन्विता । अगस्त्यमन्वयाद्धित्वा कामान्सर्वानमानुषान् ॥

lopāmudrā tathā bhīru vayorūpasamanvitā । agastyam anvayād dhitvā kāmān sarvān amānuṣān ॥

यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः । तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ॥

yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ । tathā tvam api kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ॥

मादीर्घं क्षम कालं त्वं मासमध्यर्धसंमितम् । पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञो राज्ञी भविष्यसि ॥

mādīrghaṁ kṣama kālaṁ tvaṁ māsam adhyardhasaṁmitam । pūrṇe trayodaśe varṣe rājño rājñī bhaviṣyasi ॥

द्रौपद्युवाच । आर्तयैतन्मया भीम कृतं बाष्पविमोक्षणम् । अपारयन्त्या दुःखानि न राजानमुपालभे ॥

draupady uvāca । ārtayaitan mayā bhīma kr̥taṁ bāṣpavimokṣaṇam । apārayantyā duḥkhāni na rājānam upālabhe ॥

विमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल । प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ॥

vimuktena vyatītena bhīmasena mahābala । pratyupasthitakālasya kāryasyānantaro bhava ॥

ममेह भीम कैकेयी रूपाभिभवशङ्कया । नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ॥

mameha bhīma kaikeyī rūpābhibhavaśaṅkayā । nityam udvijate rājā kathaṁ neyād imām iti ॥

तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः । कीचकोऽयं सुदुष्टात्मा सदा प्रार्थयते हि माम् ॥

tasyā viditvā taṁ bhāvaṁ svayaṁ cānr̥tadarśanaḥ । kīcako ’yaṁ suduṣṭātmā sadā prārthayate hi mām ॥

तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च । अब्रुवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ॥

tam ahaṁ kupitā bhīma punaḥ kopaṁ niyamya ca । abruvaṁ kāmasaṁmūḍham ātmānaṁ rakṣa kīcaka ॥

गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया । ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ॥

gandharvāṇām ahaṁ bhāryā pañcānāṁ mahiṣī priyā । te tvāṁ nihanyur durdharṣāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ ॥

एवमुक्तः स दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह । नाहं बिभेमि सैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ॥

evam uktaḥ sa duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha । nāhaṁ bibhemi sairandhri gandharvāṇāṁ śucismite ॥

शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे । समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ॥

śataṁ sahasram api vā gandharvāṇām ahaṁ raṇe । samāgataṁ haniṣyāmi tvaṁ bhīru kuru me kṣaṇam ॥

इत्युक्ते चाब्रुवं सूतं कामातुरमहं पुनः । न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ॥

ity ukte cābruvaṁ sūtaṁ kāmāturam ahaṁ punaḥ । na tvaṁ pratibalas teṣāṁ gandharvāṇāṁ yaśasvinām ॥

धर्मे स्थितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता । नेच्छामि कंचिद्वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक ॥

dharme sthitāsmi satataṁ kulaśīlasamanvitā । necchāmi kaṁ cid vadhyantaṁ tena jīvasi kīcaka ॥

एवमुक्तः स दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्तदा । न तिष्ठति स्म सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ॥

evam uktaḥ sa duṣṭātmā prahasya svanavat tadā । na tiṣṭhati sma sanmārge na ca dharmaṁ bubhūṣati ॥

पापात्मा पापभावश्च कामरागवशानुगः । अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः । दर्शने दर्शने हन्यात्तथा जह्यां च जीवितम् ॥

pāpātmā pāpabhāvaś ca kāmarāgavaśānugaḥ । avinītaś ca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ । darśane darśane hanyāt tathā jahyāṁ ca jīvitam ॥

तद्धर्मे यतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति । समयं रक्षमाणानां भार्या वो न भविष्यति ॥

tad dharme yatamānānāṁ mahān dharmo naśiṣyati । samayaṁ rakṣamāṇānāṁ bhāryā vo na bhaviṣyati ॥

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥

bhāryāyāṁ rakṣyamāṇāyāṁ prajā bhavati rakṣitā । prajāyāṁ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ ॥

वदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां हि मे श्रुतम् । क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यः शत्रुनिबर्हणात् ॥

vadatāṁ varṇadharmāṁś ca brāhmaṇānāṁ hi me śrutam । kṣatriyasya sadā dharmo nānyaḥ śatrunibarhaṇāt ॥

पश्यतो धर्मराजस्य कीचको मां पदावधीत् । तव चैव समक्षं वै भीमसेन महाबल ॥

paśyato dharmarājasya kīcako māṁ padāvadhīt । tava caiva samakṣaṁ vai bhīmasena mahābala ॥

त्वया ह्यहं परित्राता तस्माद्घोराज्जटासुरात् । जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह ॥

tvayā hy ahaṁ paritrātā tasmād ghorāj jaṭāsurāt । jayadrathaṁ tathaiva tvam ajaiṣīr bhrātr̥bhiḥ saha ॥

जहीममपि पापं त्वं योऽयं मामवमन्यते । कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ॥

jahīmam api pāpaṁ tvaṁ yo ’yaṁ mām avamanyate । kīcako rājavāllabhyāc chokakr̥n mama bhārata ॥

तमेवं कामसंमत्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि । यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ॥

tam evaṁ kāmasaṁmattaṁ bhindhi kumbham ivāśmani । yo nimittam anarthānāṁ bahūnāṁ mama bhārata ॥

तं चेज्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति । विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशं गमम् । श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः ॥

taṁ cej jīvantam ādityaḥ prātar abhyudayiṣyati । viṣam āloḍya pāsyāmi mā kīcakavaśaṁ gamam । śreyo hi maraṇaṁ mahyaṁ bhīmasena tavāgrataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरः समाश्रिता । भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च । कीचकं मनसागच्छत्सृक्किणी परिसंलिहन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā prārudat kr̥ṣṇā bhīmasyoraḥ samāśritā । bhīmaś ca tāṁ pariṣvajya mahat sāntvaṁ prayujya ca । kīcakaṁ manasāgacchat sr̥kkiṇī parisaṁlihan ॥