Adhyāya 15

कीचक उवाच । स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम । स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता प्रकुरुष्व मम प्रियम् ॥

kīcaka uvāca । svāgataṁ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama । svāminī tvam anuprāptā prakuruṣva mama priyam ॥

सुवर्णमालाः कम्बूश्च कुण्डले परिहाटके । आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्यजिनानि च ॥

suvarṇamālāḥ kambūś ca kuṇḍale parihāṭake । āharantu ca vastrāṇi kauśikāny ajināni ca ॥

अस्ति मे शयनं शुभ्रं त्वदर्थमुपकल्पितम् । एहि तत्र मया सार्धं पिबस्व मधुमाधवीम् ॥

asti me śayanaṁ śubhraṁ tvadartham upakalpitam । ehi tatra mayā sārdhaṁ pibasva madhumādhavīm ॥

द्रौपद्युवाच । अप्रैषीद्राजपुत्री मां सुराहारीं तवान्तिकम् । पानमानय मे क्षिप्रं पिपासा मेति चाब्रवीत् ॥

draupady uvāca । apraiṣīd rājaputrī māṁ surāhārīṁ tavāntikam । pānam ānaya me kṣipraṁ pipāsā meti cābravīt ॥

कीचक उवाच । अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः परिस्रुतम् ॥

kīcaka uvāca । anyā bhadre nayiṣyanti rājaputryāḥ parisrutam ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येनां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत् । सा गृहीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्य कीचकम् । सभां शरणमाधावद्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity enāṁ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmr̥śat । sā gr̥hītā vidhunvānā bhūmāv ākṣipya kīcakam । sabhāṁ śaraṇam ādhāvad yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत् । अथैनां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदावधीत् ॥

tāṁ kīcakaḥ pradhāvantīṁ keśapakṣe parāmr̥śat । athaināṁ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāvadhīt ॥

ततो योऽसौ तदार्केण राक्षसः संनियोजितः । स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ॥

tato yo ’sau tadārkeṇa rākṣasaḥ saṁniyojitaḥ । sa kīcakam apovāha vātavegena bhārata ॥

स पपात ततो भूमौ रक्षोबलसमाहतः । विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥

sa papāta tato bhūmau rakṣobalasamāhataḥ । vighūrṇamāno niśceṣṭaś chinnamūla iva drumaḥ ॥

तां चासीनौ ददृशतुर्भीमसेनयुधिष्ठिरौ । अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पदा वधम् ॥

tāṁ cāsīnau dadr̥śatur bhīmasenayudhiṣṭhirau । amr̥ṣyamāṇau kr̥ṣṇāyāḥ kīcakena padā vadham ॥

तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः । दन्तैर्दन्तांस्तदा रोषान्निष्पिपेष महामनाः ॥

tasya bhīmo vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ । dantair dantāṁs tadā roṣān niṣpipeṣa mahāmanāḥ ॥

अथाङ्गुष्ठेनावमृद्नादङ्गुष्ठं तस्य धर्मराट् । प्रबोधनभयाद्राजन्भीमस्य प्रत्यषेधयत् ॥

athāṅguṣṭhenāvamr̥dnād aṅguṣṭhaṁ tasya dharmarāṭ । prabodhanabhayād rājan bhīmasya pratyaṣedhayat ॥

सा सभाद्वारमासाद्य रुदती मत्स्यमब्रवीत् । अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः ॥

sā sabhādvāram āsādya rudatī matsyam abravīt । avekṣamāṇā suśroṇī patīṁs tān dīnacetasaḥ ॥

आकारमभिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंहिताम् । दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ॥

ākāram abhirakṣantī pratijñāṁ dharmasaṁhitām । dahyamāneva raudreṇa cakṣuṣā drupadātmajā ॥

द्रौपद्युवाच । येषां वैरी न स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन् । तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥

draupady uvāca । yeṣāṁ vairī na svapiti padā bhūmim upaspr̥śan । teṣāṁ māṁ māninīṁ bhāryāṁ sūtaputraḥ padāvadhīt ॥

ये दद्युर्न च याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥

ye dadyur na ca yāceyur brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ । teṣāṁ māṁ māninīṁ bhāryāṁ sūtaputraḥ padāvadhīt ॥

येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयतेऽनिशम् । तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥

yeṣāṁ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate ’niśam । teṣāṁ māṁ māninīṁ bhāryāṁ sūtaputraḥ padāvadhīt ॥

ये ते तेजस्विनो दान्ता बलवन्तोऽभिमानिनः । तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥

ye te tejasvino dāntā balavanto ’bhimāninaḥ । teṣāṁ māṁ māninīṁ bhāryāṁ sūtaputraḥ padāvadhīt ॥

सर्वलोकमिमं हन्युर्धर्मपाशसितास्तु ये । तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥

sarvalokam imaṁ hanyur dharmapāśasitās tu ye । teṣāṁ māṁ māninīṁ bhāryāṁ sūtaputraḥ padāvadhīt ॥

शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् । चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्व नु तेऽद्य महारथाः ॥

śaraṇaṁ ye prapannānāṁ bhavanti śaraṇārthinām । caranti loke pracchannāḥ kva nu te ’dya mahārathāḥ ॥

कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् । मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽमितौजसः ॥

kathaṁ te sūtaputreṇa vadhyamānāṁ priyāṁ satīm । marṣayanti yathā klībā balavanto ’mitaujasaḥ ॥

क्व नु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेजश्च वर्तते । न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्मना ॥

kva nu teṣām amarṣaś ca vīryaṁ tejaś ca vartate । na parīpsanti ye bhāryāṁ vadhyamānāṁ durātmanā ॥

मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणम् । यः पश्यन्मां मर्षयति वध्यमानामनागसम् ॥

mayātra śakyaṁ kiṁ kartuṁ virāṭe dharmadūṣaṇam । yaḥ paśyan māṁ marṣayati vadhyamānām anāgasam ॥

न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके । दस्यूनामिव धर्मस्ते न हि संसदि शोभते ॥

na rājan rājavat kiṁ cit samācarasi kīcake । dasyūnām iva dharmas te na hi saṁsadi śobhate ॥

न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन । सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥

na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṁ cana । sabhāsado ’py adharmajñā ya imaṁ paryupāsate ॥

नोपालभे त्वां नृपते विराट जनसंसदि । नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्य तवान्तिके । सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम् ॥

nopālabhe tvāṁ nr̥pate virāṭa janasaṁsadi । nāham etena yuktā vai hantuṁ matsya tavāntike । sabhāsadas tu paśyantu kīcakasya vyatikramam ॥

विराट उवाच । परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम् । अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं नु स्यात्कुशलं मम ॥

virāṭa uvāca । parokṣaṁ nābhijānāmi vigrahaṁ yuvayor aham । arthatattvam avijñāya kiṁ nu syāt kuśalaṁ mama ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयोऽभ्यपूजयन् । साधु साध्विति चाप्याहुः कीचकं च व्यगर्हयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tu sabhyā vijñāya kr̥ṣṇāṁ bhūyo ’bhyapūjayan । sādhu sādhv iti cāpy āhuḥ kīcakaṁ ca vyagarhayan ॥

सभ्या ऊचुः । यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा । परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ॥

sabhyā ūcuḥ । yasyeyaṁ cārusarvāṅgī bhāryā syād āyatekṣaṇā । paro lābhaś ca tasya syān na sa śocet kadā cana ॥

वैशंपायन उवाच । एवं संपूजयंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः । युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आसजत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ saṁpūjayaṁs tatra kr̥ṣṇāṁ prekṣya sabhāsadaḥ । yudhiṣṭhirasya kopāt tu lalāṭe sveda āsajat ॥

अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् । गच्छ सैरन्ध्रि मात्र स्थाः सुदेष्णाया निवेशनम् ॥

athābravīd rājaputrīṁ kauravyo mahiṣīṁ priyām । gaccha sairandhri mātra sthāḥ sudeṣṇāyā niveśanam ॥

भर्तारमनुरुध्यन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः । शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥

bhartāram anurudhyantyaḥ kliśyante vīrapatnayaḥ । śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṁ jayanty uta ॥

मन्ये न कालं क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव । तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥

manye na kālaṁ krodhasya paśyanti patayas tava । tena tvāṁ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ ॥

अकालज्ञासि सैरन्ध्रि शैलूषीव विधावसि । विघ्नं करोषि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि । गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम् ॥

akālajñāsi sairandhri śailūṣīva vidhāvasi । vighnaṁ karoṣi matsyānāṁ dīvyatāṁ rājasaṁsadi । gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam ॥

द्रौपद्युवाच । अतीव तेषां घृणिनामर्थेऽहं धर्मचारिणी । तस्य तस्येह ते वध्या येषां ज्येष्ठोऽक्षदेविता ॥

draupady uvāca । atīva teṣāṁ ghr̥ṇinām arthe ’haṁ dharmacāriṇī । tasya tasyeha te vadhyā yeṣāṁ jyeṣṭho ’kṣadevitā ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा प्राद्रवत्कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम् । केशान्मुक्त्वा तु सुश्रोणी संरम्भाल्लोहितेक्षणा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā prādravat kr̥ṣṇā sudeṣṇāyā niveśanam । keśān muktvā tu suśroṇī saṁrambhāl lohitekṣaṇā ॥

शुशुभे वदनं तस्या रुदन्त्या विरतं तदा । मेघलेखाविनिर्मुक्तं दिवीव शशिमण्डलम् ॥

śuśubhe vadanaṁ tasyā rudantyā virataṁ tadā । meghalekhāvinirmuktaṁ divīva śaśimaṇḍalam ॥

सुदेष्णोवाच । कस्त्वावधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने । कस्याद्य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम् ॥

sudeṣṇovāca । kas tvāvadhīd varārohe kasmād rodiṣi śobhane । kasyādya na sukhaṁ bhadre kena te vipriyaṁ kr̥tam ॥

द्रौपद्युवाच । कीचको मावधीत्तत्र सुराहारीं गतां तव । सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने तथा ॥

draupady uvāca । kīcako māvadhīt tatra surāhārīṁ gatāṁ tava । sabhāyāṁ paśyato rājño yathaiva vijane tathā ॥

सुदेष्णोवाच । घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे । योऽसौ त्वां कामसंमत्तो दुर्लभामभिमन्यते ॥

sudeṣṇovāca । ghātayāmi sukeśānte kīcakaṁ yadi manyase । yo ’sau tvāṁ kāmasaṁmatto durlabhām abhimanyate ॥

द्रौपद्युवाच । अन्ये वै तं वधिष्यन्ति येषामागः करोति सः । मन्ये चाद्यैव सुव्यक्तं परलोकं गमिष्यति ॥

draupady uvāca । anye vai taṁ vadhiṣyanti yeṣām āgaḥ karoti saḥ । manye cādyaiva suvyaktaṁ paralokaṁ gamiṣyati ॥