Adhyāya 12

जनमेजय उवाच । एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस्तत्र पाण्डवाः । अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किमकुर्वन्त वै द्विज ॥

janamejaya uvāca । evaṁ matsyasya nagare vasantas tatra pāṇḍavāḥ । ata ūrdhvaṁ mahāvīryāḥ kim akurvanta vai dvija ॥

वैशंपायन उवाच । एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः । आराधयन्तो राजानं यदकुर्वन्त तच्छृणु ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ te nyavasaṁs tatra pracchannāḥ kurunandanāḥ । ārādhayanto rājānaṁ yad akurvanta tac chr̥ṇu ॥

युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते ॥

yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānām abhavat priyaḥ । tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṁ pate ॥

स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः । अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ॥

sa hy akṣahr̥dayajñas tān krīḍayām āsa pāṇḍavaḥ । akṣavatyāṁ yathākāmaṁ sūtrabaddhān iva dvijān ॥

अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् । भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथार्हं स्म प्रयच्छति ॥

ajñātaṁ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ । bhrātr̥bhyaḥ puruṣavyāghro yathārhaṁ sma prayacchati ॥

भीमसेनोऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे ॥

bhīmaseno ’pi māṁsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca । atisr̥ṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire ॥

वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः । विक्रीणानश्च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥

vāsāṁsi parijīrṇāni labdhāny antaḥpure ’rjunaḥ । vikrīṇānaś ca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ॥

सहदेवोऽपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः । दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥

sahadevo ’pi gopānāṁ veṣam āsthāya pāṇḍavaḥ । dadhi kṣīraṁ ghr̥taṁ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ॥

नकुलोऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् । तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥

nakulo ’pi dhanaṁ labdhvā kr̥te karmaṇi vājinām । tuṣṭe tasmin narapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati ॥

कृष्णापि सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ॥

kr̥ṣṇāpi sarvān bhrātr̥̄ṁs tān nirīkṣantī tapasvinī । yathā punar avijñātā tathā carati bhāminī ॥

एवं संपादयन्तस्ते तथान्योन्यं महारथाः । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप ॥

evaṁ saṁpādayantas te tathānyonyaṁ mahārathāḥ । prekṣamāṇās tadā kr̥ṣṇām ūṣuś channā narādhipa ॥

अथ मासे चतुर्थे तु ब्रह्मणः सुमहोत्सवः । आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ॥

atha māse caturthe tu brahmaṇaḥ sumahotsavaḥ । āsīt samr̥ddho matsyeṣu puruṣāṇāṁ susaṁmataḥ ॥

तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः । महाकाया महावीर्याः कालखञ्जा इवासुराः ॥

tatra mallāḥ samāpetur digbhyo rājan sahasraśaḥ । mahākāyā mahāvīryāḥ kālakhañjā ivāsurāḥ ॥

वीर्योन्नद्धा बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः । सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः । असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसंनिधौ ॥

vīryonnaddhā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ । siṁhaskandhakaṭigrīvāḥ svavadātā manasvinaḥ । asakr̥llabdhalakṣās te raṅge pārthivasaṁnidhau ॥

तेषामेको महानासीत्सर्वमल्लान्समाह्वयत् । आवल्गमानं तं रङ्गे नोपतिष्ठति कश्चन ॥

teṣām eko mahān āsīt sarvamallān samāhvayat । āvalgamānaṁ taṁ raṅge nopatiṣṭhati kaś cana ॥

यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतसः । अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट् ॥

yadā sarve vimanasas te mallā hatacetasaḥ । atha sūdena taṁ mallaṁ yodhayām āsa matsyarāṭ ॥

चोद्यमानस्ततो भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम् । न हि शक्नोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम् ॥

codyamānas tato bhīmo duḥkhenaivākaron matim । na hi śaknoti vivr̥te pratyākhyātuṁ narādhipam ॥

ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन् । प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिहर्षयन् ॥

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṁ caran । praviveśa mahāraṅgaṁ virāṭam abhiharṣayan ॥

बबन्ध कक्ष्यां कौन्तेयस्ततस्तं हर्षयञ्जनम् । ततस्तं वृत्रसंकाशं भीमो मल्लं समाह्वयत् ॥

babandha kakṣyāṁ kaunteyas tatas taṁ harṣayañ janam । tatas taṁ vr̥trasaṁkāśaṁ bhīmo mallaṁ samāhvayat ॥

तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ तीव्रपराक्रमौ । मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ ॥

tāv ubhau sumahotsāhāv ubhau tīvraparākramau । mattāv iva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau ॥

चकर्ष दोर्भ्यामुत्पाट्य भीमो मल्लममित्रहा । विनदन्तमभिक्रोशञ्शार्दूल इव वारणम् ॥

cakarṣa dorbhyām utpāṭya bhīmo mallam amitrahā । vinadantam abhikrośañ śārdūla iva vāraṇam ॥

तमुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् । ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ॥

tam udyamya mahābāhur bhrāmayām āsa vīryavān । tato mallāś ca matsyāś ca vismayaṁ cakrire param ॥

भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम् । प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः ॥

bhrāmayitvā śataguṇaṁ gatasattvam acetanam । pratyapiṁṣan mahābāhur mallaṁ bhuvi vr̥kodaraḥ ॥

तस्मिन्विनिहते मल्ले जीमूते लोकविश्रुते । विराटः परमं हर्षमगच्छद्बान्धवैः सह ॥

tasmin vinihate malle jīmūte lokaviśrute । virāṭaḥ paramaṁ harṣam agacchad bāndhavaiḥ saha ॥

संहर्षात्प्रददौ वित्तं बहु राजा महामनाः । बल्लवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ॥

saṁharṣāt pradadau vittaṁ bahu rājā mahāmanāḥ । ballavāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇas tathā ॥

एवं स सुबहून्मल्लान्पुरुषांश्च महाबलान् । विनिघ्नन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमावहदुत्तमाम् ॥

evaṁ sa subahūn mallān puruṣāṁś ca mahābalān । vinighnan matsyarājasya prītim āvahad uttamām ॥

यदास्य तुल्यः पुरुषो न कश्चित्तत्र विद्यते । ततो व्याघ्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत् ॥

yadāsya tulyaḥ puruṣo na kaś cit tatra vidyate । tato vyāghraiś ca siṁhaiś ca dviradaiś cāpy ayodhayat ॥

पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदरः । योध्यते स्म विराटेन सिंहैर्मत्तैर्महाबलैः ॥

punar antaḥpuragataḥ strīṇāṁ madhye vr̥kodaraḥ । yodhyate sma virāṭena siṁhair mattair mahābalaiḥ ॥

बीभत्सुरपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः । विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः ॥

bībhatsur api gītena sunr̥ttena ca pāṇḍavaḥ । virāṭaṁ toṣayām āsa sarvāś cāntaḥpurastriyaḥ ॥

अश्वैर्विनीतैर्जवनैस्तत्र तत्र समागतैः । तोषयामास नकुलो राजानं राजसत्तम ॥

aśvair vinītair javanais tatra tatra samāgataiḥ । toṣayām āsa nakulo rājānaṁ rājasattama ॥

तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्प्रीतो राजा धनं बहु । विनीतान्वृषभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभिभो ॥

tasmai pradeyaṁ prāyacchat prīto rājā dhanaṁ bahu । vinītān vr̥ṣabhān dr̥ṣṭvā sahadevasya cābhibho ॥

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः । कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा ॥

evaṁ te nyavasaṁs tatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ । karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭanr̥pates tadā ॥