Adhyāya 83

पुलस्त्य उवाच । अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थमुत्तमम् । उपस्पृश्य नरो विद्वान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥

pulastya uvāca । atha saṁdhyāṁ samāsādya saṁvedyaṁ tīrtham uttamam । upaspr̥śya naro vidvān bhaven nāsty atra saṁśayaḥ ॥

रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा । तल्लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥

rāmasya ca prasādena tīrthaṁ rājan kr̥taṁ purā । tal lohityaṁ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam ॥

करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ ॥

karatoyāṁ samāsādya trirātropoṣito naraḥ । aśvamedham avāpnoti kr̥te paitāmahe vidhau ॥

गङ्गायास्त्वथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṁgame । aśvamedhaṁ daśaguṇaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

गङ्गायास्त्वपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत । त्रिरात्रोपोषितो राजन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥

gaṅgāyās tv aparaṁ dvīpaṁ prāpya yaḥ snāti bhārata । trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt ॥

ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् । विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ॥

tato vaitaraṇīṁ gatvā nadīṁ pāpapramocanīm । virajaṁ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī ॥

प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः ॥

prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṁ vyapohati । gosahasraphalaṁ labdhvā punāti ca kulaṁ naraḥ ॥

शोणस्य ज्योतिरथ्याश्च संगमे निवसञ्शुचिः । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

śoṇasya jyotirathyāś ca saṁgame nivasañ śuciḥ । tarpayitvā pitr̥̄n devān agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन । वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥

śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana । vaṁśagulma upaspr̥śya vājimedhaphalaṁ labhet ॥

ऋषभं तीर्थमासाद्य कोशलायां नराधिप । वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

r̥ṣabhaṁ tīrtham āsādya kośalāyāṁ narādhipa । vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ ॥

कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत् । वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥

kośalāyāṁ samāsādya kālatīrtha upaspr̥śet । vr̥ṣabhaikādaśaphalaṁ labhate nātra saṁśayaḥ ॥

पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥

puṣpavatyām upaspr̥śya trirātropoṣito naraḥ । gosahasraphalaṁ vindyāt kulaṁ caiva samuddharet ॥

ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः । दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ । dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṁ ca gacchati ॥

ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥

tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam । rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṁ labhet ॥

मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन । तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥

mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana । tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṁ labhet ॥

श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत् । अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

śrīparvataṁ samāsādya nadītīra upaspr̥śet । aśvamedham avāpnoti svargalokaṁ ca gacchati ॥

श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः । न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर्वृतः ॥

śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ । nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vr̥taḥ ॥

तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । अश्वमेधमवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति ॥

tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ । aśvamedham avāpnoti parāṁ siddhiṁ ca gacchati ॥

ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम् । वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥

r̥ṣabhaṁ parvataṁ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam । vājapeyam avāpnoti nākapr̥ṣṭhe ca modate ॥

ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥

tato gaccheta kāverīṁ vr̥tām apsarasāṁ gaṇaiḥ । tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṁ labhet ॥

ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत् । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspr̥śet । tatropaspr̥śya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥

atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam । samudramadhye rājendra sarvalokanamaskr̥tam ॥

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । भूतयक्षपिशाचाश्च किंनराः समहोरगाः ॥

yatra brahmādayo devā r̥ṣayaś ca tapodhanāḥ । bhūtayakṣapiśācāś ca kiṁnarāḥ samahoragāḥ ॥

सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास्तथा । सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥

siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā । saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim ॥

तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । दशाश्वमेधमाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति । उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः ॥

tatreśānaṁ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ । daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṁ ca vindati । uṣya dvādaśarātraṁ tu kr̥tātmā bhavate naraḥ ॥

तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् । त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥

tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṁ trailokyaviśrutam । trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṁ labhet ॥

निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप । गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा । गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप ॥

nidarśanaṁ ca pratyakṣaṁ brāhmaṇānāṁ narādhipa । gāyatrīṁ paṭhate yas tu yonisaṁkarajas tathā । gāthā vā gītikā vāpi tasya saṁpadyate nr̥pa ॥

संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम् । रूपस्य भागी भवति सुभगश्चैव जायते ॥

saṁvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām । rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate ॥

ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः । मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥

tato veṇṇāṁ samāsādya tarpayet pitr̥devatāḥ । mayūrahaṁsasaṁyuktaṁ vimānaṁ labhate naraḥ ॥

ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् । गवामयमवाप्नोति वासुकेर्लोकमाप्नुयात् ॥

tato godāvarīṁ prāpya nityaṁ siddhaniṣevitām । gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt ॥

वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् । वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥

veṇṇāyāḥ saṁgame snātvā vājapeyaphalaṁ labhet । varadāsaṁgame snātvā gosahasraphalaṁ labhet ॥

ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रमुषितो नरः । गोसहस्रफलं विन्देत्स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

brahmasthānaṁ samāsādya trirātram uṣito naraḥ । gosahasraphalaṁ vindet svargalokaṁ ca gacchati ॥

कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥

kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ । trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṁ labhet ॥

ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे । जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥

tato devahrade ramye kr̥ṣṇaveṇṇājalodbhave । jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nr̥pa ॥

यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः । अग्निष्टोमशतं विन्देद्गमनादेव भारत ॥

yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṁ gataḥ । agniṣṭomaśataṁ vinded gamanād eva bhārata ॥

सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः ॥

sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṁ labhet । jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ ॥

ततोऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् । पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥

tato ’vāpya mahāpuṇyāṁ payoṣṇīṁ saritāṁ varām । pitr̥devārcanarato gosahasraphalaṁ labhet ॥

दण्डकारण्यमासाद्य महाराज उपस्पृशेत् । गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥

daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspr̥śet । gosahasraphalaṁ tatra snātamātrasya bhārata ॥

शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः । न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥

śarabhaṅgāśramaṁ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ । na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṁ naraḥ ॥

ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥

tataḥ śūrpārakaṁ gacchej jāmadagnyaniṣevitam । rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam ॥

सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः । महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥

saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ । mahat puṇyam avāpnoti devalokaṁ ca gacchati ॥

ततो देवपथं गच्छेन्नियतो नियताशनः । देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदवाप्नोति मानवः ॥

tato devapathaṁ gacchen niyato niyatāśanaḥ । devasatrasya yat puṇyaṁ tad avāpnoti mānavaḥ ॥

तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥

tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ । vedān adhyāpayat tatra r̥ṣiḥ sārasvataḥ purā ॥

तत्र वेदान्प्रनष्टांस्तु मुनेरङ्गिरसः सुतः । उपविष्टो महर्षीणामुत्तरीयेषु भारत ॥

tatra vedān pranaṣṭāṁs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ । upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata ॥

ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन च । येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्तस्य समुपस्थितम् ॥

oṁkāreṇa yathānyāyaṁ samyag uccāritena ca । yena yat pūrvam abhyastaṁ tat tasya samupasthitam ॥

ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः । हरिर्नारायणो देवो महादेवस्तथैव च ॥

r̥ṣayas tatra devāś ca varuṇo ’gniḥ prajāpatiḥ । harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca ॥

पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः । भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ॥

pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ । bhr̥guṁ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim ॥

ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

tataḥ sa cakre bhagavān r̥ṣīṇāṁ vidhivat tadā । sarveṣāṁ punar ādhānaṁ vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास्तु यथाविधि । देवास्त्रिभुवणं याता ऋषयश्च यथासुखम् ॥

ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi । devās tribhuvaṇaṁ yātā r̥ṣayaś ca yathāsukham ॥

तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम । पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥

tad araṇyaṁ praviṣṭasya tuṅgakaṁ rājasattama । pāpaṁ praṇaśyate sarvaṁ striyo vā puruṣasya vā ॥

तत्र मासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः । ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्पुनीते च कुलं नरः ॥

tatra māsaṁ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ । brahmalokaṁ vrajed rājan punīte ca kulaṁ naraḥ ॥

मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् । अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥

medhāvikaṁ samāsādya pitr̥̄n devāṁś ca tarpayet । agniṣṭomam avāpnoti smr̥tiṁ medhāṁ ca vindati ॥

ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् । तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥

tataḥ kālaṁjaraṁ gatvā parvataṁ lokaviśrutam । tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṁ labhet ॥

आत्मानं साधयेत्तत्र गिरौ कालंजरे नृप । स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ॥

ātmānaṁ sādhayet tatra girau kālaṁjare nr̥pa । svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṁśayaḥ ॥

ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते । मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥

tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṁ pate । mandākinīṁ samāsādya nadīṁ pāpapramocanīm ॥

तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥

tatrābhiṣekaṁ kurvāṇaḥ pitr̥devārcane rataḥ । aśvamedham avāpnoti gatiṁ ca paramāṁ vrajet ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम् । यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥

tato gaccheta rājendra bhartr̥sthānam anuttamam । yatra devo mahāseno nityaṁ saṁnihito nr̥paḥ ॥

पुमांस्तत्र नरश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥

pumāṁs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati । koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṁ labhet ॥

प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः । अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥

pradakṣiṇam upāvr̥tya jyeṣṭhasthānaṁ vrajen naraḥ । abhigamya mahādevaṁ virājati yathā śaśī ॥

तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ । समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥

tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha । samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira ॥

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥

tatropaspr̥śya rājendra kr̥tvā cāpi pradakṣiṇam । niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṁ gatim ॥

ततो गच्छेत्कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् । यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥

tato gacchet kuruśreṣṭha śr̥ṅgaverapuraṁ mahat । yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā ॥

गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः । विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥

gaṅgāyāṁ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ । vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṁ ca vindati ॥

अभिगम्य महादेवमभ्यर्च्य च नराधिप । प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥

abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa । pradakṣiṇam upāvr̥tya gāṇapatyam avāpnuyāt ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ॥

tato gaccheta rājendra prayāgam r̥ṣisaṁstutam । yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ ॥

लोकपालाश्च साध्याश्च नैरृताः पितरस्तथा । सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ॥

lokapālāś ca sādhyāś ca nairr̥tāḥ pitaras tathā । sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ ॥

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपरे । तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा ॥

aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo ’pare । tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā ॥

सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा । हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ॥

saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā । hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskr̥taḥ ॥

तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी । प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ॥

tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṁ madhye ca jāhnavī । prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskr̥tā ॥

तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता । यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ॥

tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā । yamunā gaṅgayā sārdhaṁ saṁgatā lokapāvanī ॥

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं जघनस्यान्तमुपस्थमृषयो विदुः ॥

gaṅgāyamunayor madhyaṁ pr̥thivyā jaghanaṁ smr̥tam । prayāgaṁ jaghanasyāntam upastham r̥ṣayo viduḥ ॥

प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा । तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ॥

prayāgaṁ sapratiṣṭhānaṁ kambalāśvatarau tathā । tīrthaṁ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ ॥

तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर । प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च महाव्रताः । यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रचरा नृप ॥

tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira । prajāpatim upāsante r̥ṣayaś ca mahāvratāḥ । yajante kratubhir devās tathā cakracarā nr̥pa ॥

ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो ॥

tataḥ puṇyatamaṁ nāsti triṣu lokeṣu bhārata । prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṁ vibho ॥

श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥

śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṁkīrtanād api । mr̥ttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate ॥

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे संशितव्रतः । पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥

tatrābhiṣekaṁ yaḥ kuryāt saṁgame saṁśitavrataḥ । puṇyaṁ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ ॥

एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि सत्कृता । तत्र दत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत ॥

eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkr̥tā । tatra dattaṁ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata ॥

न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥

na vedavacanāt tāta na lokavacanād api । matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṁ prati ॥

दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः । येषां सांनिध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥

daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyas tathāparāḥ । yeṣāṁ sāṁnidhyam atraiva kīrtitaṁ kurunandana ॥

चातुर्वेदे च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥

cāturvede ca yat puṇyaṁ satyavādiṣu caiva yat । snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṁgame ॥

तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधमवाप्नुयात् ॥

tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam । tatrābhiṣekaṁ yaḥ kuryāt so ’śvamedham avāpnuyāt ॥

तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥

tatra haṁsaprapatanaṁ tīrthaṁ trailokyaviśrutam । daśāśvamedhikaṁ caiva gaṅgāyāṁ kurunandana ॥

यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोवनम् । सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥

yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam । siddhakṣetraṁ tu taj jñeyaṁ gaṅgātīrasamāśritam ॥

इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥

idaṁ satyaṁ dvijātīnāṁ sādhūnām ātmajasya ca । suhr̥dāṁ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca ॥

इदं धर्म्यमिदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् । इदं स्वर्ग्यमिदं रम्यमिदं पावनमुत्तमम् ॥

idaṁ dharmyam idaṁ puṇyam idaṁ medhyam idaṁ sukham । idaṁ svargyam idaṁ ramyam idaṁ pāvanam uttamam ॥

महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् । अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वमवाप्नुयात् ॥

maharṣīṇām idaṁ guhyaṁ sarvapāpapramocanam । adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt ॥

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः । जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते ॥

yaś cedaṁ śr̥ṇuyān nityaṁ tīrthapuṇyaṁ sadā śuciḥ । jātīḥ sa smarate bahvīr nākapr̥ṣṭhe ca modate ॥

गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च । मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥

gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca । manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā ॥

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः । ऋषिभिर्देवकल्पैश्च श्रितानि सुकृतैषिभिः ॥

etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ । r̥ṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukr̥taiṣibhiḥ ॥

एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत । व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते ॥

evaṁ tvam api kauravya vidhinānena suvrata । vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṁ puṇyena vardhate ॥

भावितैः कारणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात् । प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ॥

bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt । prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ ॥

नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः । स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ॥

nāvrato nākr̥tātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ । snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ ॥

त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना । पितरस्तारितास्तात सर्वे च प्रपितामहाः ॥

tvayā tu samyagvr̥ttena nityaṁ dharmārthadarśinā । pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ ॥

पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप । तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिताः ॥

pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nr̥pa । tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ ॥

अवाप्स्यसि च लोकान्वै वसूनां वासवोपम । कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् ॥

avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṁ vāsavopama । kīrtiṁ ca mahatīṁ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm ॥

नारद उवाच । एवमुक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवानृषिः । प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥

nārada uvāca । evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān r̥ṣiḥ । prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata ॥

भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् । पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीमनुचक्रमे ॥

bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān । pulastyavacanāc caiva pr̥thivīm anucakrame ॥

अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति । अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥

anena vidhinā yas tu pr̥thivīṁ saṁcariṣyati । aśvamedhaśatasyāgryaṁ phalaṁ pretya sa bhokṣyate ॥

अतश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् । नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम् ॥

ataś cāṣṭaguṇaṁ pārtha prāpsyase dharmam uttamam । netā ca tvam r̥ṣīn yasmāt tena te ’ṣṭaguṇaṁ phalam ॥

रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत । न गतिर्विद्यतेऽन्यस्य त्वामृते कुरुनन्दन ॥

rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata । na gatir vidyate ’nyasya tvām r̥te kurunandana ॥

इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् । यः पठेत्कल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

idaṁ devarṣicaritaṁ sarvatīrthārthasaṁśritam । yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस्त्वथ काश्यपः । आत्रेयस्त्वथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रोऽथ गौतमः ॥

r̥ṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ । ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro ’tha gautamaḥ ॥

असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः । भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा ॥

asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo ’tha gālavaḥ । bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā ॥

शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च जपतां वरः । दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो गालवश्च महातपाः ॥

śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṁ varaḥ । durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ ॥

एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः । एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज ॥

ete r̥ṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ । ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja ॥

एष वै लोमशो नाम देवर्षिरमितद्युतिः । समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धमनुव्रज ॥

eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ । sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja ॥

मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुव्रज । प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥

mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja । prāpsyase mahatīṁ kīrtiṁ yathā rājā mahābhiṣaḥ ॥

यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः । तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥

yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ । tathā tvaṁ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase ॥

यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः । तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव ॥

yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ । tathā tvaṁ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva ॥

यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः । यथा वैन्यो महातेजास्तथा त्वमपि विश्रुतः ॥

yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ । yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ ॥

यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहत्पुरा । तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास्त्वं पालयिष्यसि ॥

yathā ca vr̥trahā sarvān sapatnān nirdahat purā । tathā śatrukṣayaṁ kr̥tvā prajās tvaṁ pālayiṣyasi ॥

स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन । ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥

svadharmavijitām urvīṁ prāpya rājīvalocana । khyātiṁ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā ॥

वैशंपायन उवाच । एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः । अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam āśvāsya rājānaṁ nārado bhagavān r̥ṣiḥ । anujñāpya mahātmānaṁ tatraivāntaradhīyata ॥

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन् । तीर्थयात्राश्रयं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत् ॥

yudhiṣṭhiro ’pi dharmātmā tam evārthaṁ vicintayan । tīrthayātrāśrayaṁ puṇyam r̥ṣīṇāṁ pratyavedayat ॥