Adhyāya 78

बृहदश्व उवाच । प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे । महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ॥

br̥hadaśva uvāca । praśānte tu pure hr̥ṣṭe saṁpravr̥tte mahotsave । mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat ॥

दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रस्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥

damayantīm api pitā satkr̥tya paravīrahā । prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ॥

आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने ॥

āgatāyāṁ tu vaidarbhyāṁ saputrāyāṁ nalo nr̥paḥ । vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane ॥

तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपेऽथ राजसु । पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥

tathā prakāśatāṁ yāto jambūdvīpe ’tha rājasu । punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhr̥tya mahāyaśāḥ ॥

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणैः । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसेऽचिरात् ॥

īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ । tathā tvam api rājendra sasuhr̥d vakṣyase ’cirāt ॥

दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः । देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥

duḥkham etādr̥śaṁ prāpto nalaḥ parapuraṁjayaḥ । devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha ॥

एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते । दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ॥

ekākinaiva sumahan nalena pr̥thivīpate । duḥkham āsāditaṁ ghoraṁ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ ॥

त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव । रमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥

tvaṁ punar bhrātr̥sahitaḥ kr̥ṣṇayā caiva pāṇḍava । ramase ’smin mahāraṇye dharmam evānucintayan ॥

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ॥

brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ । nityam anvāsyase rājaṁs tatra kā paridevanā ॥

इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमुच्यते । शक्यमाश्वासितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशां पते ॥

itihāsam imaṁ cāpi kalināśanam ucyate । śakyam āśvāsituṁ śrutvā tvadvidhena viśāṁ pate ॥

अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा । तस्याये च व्यये चैव समाश्वसिहि मा शुचः ॥

asthiratvaṁ ca saṁcintya puruṣārthasya nityadā । tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ ॥

ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति । अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति ॥

ye cedaṁ kathayiṣyanti nalasya caritaṁ mahat । śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṁ vai nālakṣmīs tān bhajiṣyati । arthās tasyopapatsyante dhanyatāṁ ca gamiṣyati ॥

इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् । पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव वेत्स्यते नृषु चाग्र्यताम् । अरोगः प्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः ॥

itihāsam imaṁ śrutvā purāṇaṁ śaśvad uttamam । putrān pautrān paśūṁś caiva vetsyate nr̥ṣu cāgryatām । arogaḥ prītimāṁś caiva bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

भयं पश्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः । अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ॥

bhayaṁ paśyasi yac ca tvam āhvayiṣyati māṁ punaḥ । akṣajña iti tat te ’haṁ nāśayiṣyāmi pārthiva ॥

वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम । उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ॥

vedākṣahr̥dayaṁ kr̥tsnam ahaṁ satyaparākrama । upapadyasva kaunteya prasanno ’haṁ bravīmi te ॥

वैशंपायन उवाच । ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह । भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato hr̥ṣṭamanā rājā br̥hadaśvam uvāca ha । bhagavann akṣahr̥dayaṁ jñātum icchāmi tattvataḥ ॥

ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने । दत्त्वा चाश्वशिरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ॥

tato ’kṣahr̥dayaṁ prādāt pāṇḍavāya mahātmane । dattvā cāśvaśiro ’gacchad upaspraṣṭuṁ mahātapāḥ ॥

बृहदश्वे गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम् । वर्तमानं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ॥

br̥hadaśve gate pārtham aśrauṣīt savyasācinam । vartamānaṁ tapasy ugre vāyubhakṣaṁ manīṣiṇam ॥

ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः । तीर्थशैलवरेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ॥

brāhmaṇebhyas tapasvibhyaḥ saṁpatadbhyas tatas tataḥ । tīrthaśailavarebhyaś ca sametebhyo dr̥ḍhavrataḥ ॥

इति पार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः । न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ॥

iti pārtho mahābāhur durāpaṁ tapa āsthitaḥ । na tathā dr̥ṣṭapūrvo ’nyaḥ kaś cid ugratapā iti ॥

यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः । मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ॥

yathā dhanaṁjayaḥ pārthas tapasvī niyatavrataḥ । munir ekacaraḥ śrīmān dharmo vigrahavān iva ॥

तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने । अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ॥

taṁ śrutvā pāṇḍavo rājaṁs tapyamānaṁ mahāvane । anvaśocata kaunteyaḥ priyaṁ vai bhrātaraṁ jayam ॥

दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने । ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

dahyamānena tu hr̥dā śaraṇārthī mahāvane । brāhmaṇān vividhajñānān paryapr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥