Adhyāya 77

बृहदश्व उवाच । स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः । पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति ॥

br̥hadaśva uvāca । sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ । purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati ॥

रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः । पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः ॥

rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ । pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ ॥

स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः । प्रविवेशातिसंरब्धस्तरसैव महामनाः ॥

sa kampayann iva mahīṁ tvaramāṇo mahīpatiḥ । praviveśātisaṁrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ ॥

ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः । उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयार्जितम् ॥

tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ । uvāca dīvyāva punar bahu vittaṁ mayārjitam ॥

दमयन्ती च यच्चान्यन्मया वसु समर्जितम् । एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर ॥

damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam । eṣa vai mama saṁnyāsas tava rājyaṁ tu puṣkara ॥

पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ॥

punaḥ pravartatāṁ dyūtam iti me niścitā matiḥ । ekapāṇena bhadraṁ te prāṇayoś ca paṇāvahe ॥

जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनमुच्यते ॥

jitvā parasvam āhr̥tya rājyaṁ vā yadi vā vasu । pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṁ hi dhanam ucyate ॥

न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप ॥

na ced vāñchasi tad dyūtaṁ yuddhadyūtaṁ pravartatām । dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nr̥pa ॥

वंशभोज्यमिदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा । येन तेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम् ॥

vaṁśabhojyam idaṁ rājyaṁ mārgitavyaṁ yathā tathā । yena tenāpy upāyena vr̥ddhānām iti śāsanam ॥

द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥

dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara । kaitavenākṣavatyāṁ vā yuddhe vā namyatāṁ dhanuḥ ॥

नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥

naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva । dhruvam ātmajayaṁ matvā pratyāha pr̥thivīpatim ॥

दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् । दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारोऽरिनिबर्हण ॥

diṣṭyā tvayārjitaṁ vittaṁ pratipāṇāya naiṣadha । diṣṭyā ca duṣkr̥taṁ karma damayantyāḥ kṣayaṁ gatam । diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro ’rinibarhaṇa ॥

धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता । मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः ॥

dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṁkr̥tā । mām upasthāsyati vyaktaṁ divi śakram ivāpsarāḥ ॥

नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध । देवने च मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः ॥

nityaśo hi smarāmi tvāṁ pratīkṣāmi ca naiṣadha । devane ca mama prītir na bhavaty asuhr̥dgaṇaiḥ ॥

जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् । कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ॥

jitvā tv adya varārohāṁ damayantīm aninditām । kr̥takr̥tyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hr̥di ॥

श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः । इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः ॥

śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ । iyeṣa sa śiraś chettuṁ khaḍgena kupito nalaḥ ॥

स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच ततो नृपः । पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि ॥

smayaṁs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nr̥paḥ । paṇāvaḥ kiṁ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi ॥

ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः । सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितोऽपि च ॥

tataḥ prāvartata dyūtaṁ puṣkarasya nalasya ca । ekapāṇena bhadraṁ te nalena sa parājitaḥ । saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito ’pi ca ॥

जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् । मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम् ॥

jitvā ca puṣkaraṁ rājā prahasann idam abravīt । mama sarvam idaṁ rājyam avyagraṁ hatakaṇṭakam ॥

वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् । तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ॥

vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum । tasyās tvaṁ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ ॥

न तत्त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा । कलिना तत्कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे । नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन ॥

na tat tvayā kr̥taṁ karma yenāhaṁ nirjitaḥ purā । kalinā tat kr̥taṁ karma tvaṁ tu mūḍha na budhyase । nāhaṁ parakr̥taṁ doṣaṁ tvayy ādhāsye kathaṁ cana ॥

यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणानभ्युत्सृजामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ॥

yathāsukhaṁ tvaṁ jīvasva prāṇān abhyutsr̥jāmi te । tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṁśayaḥ ॥

सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥

saubhrātraṁ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati । puṣkara tvaṁ hi me bhrātā saṁjīvasva śataṁ samāḥ ॥

एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥

evaṁ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṁ satyavikramaḥ । svapuraṁ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ॥

सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥

sāntvito naiṣadhenaivaṁ puṣkaraḥ pratyuvāca tam । puṇyaślokaṁ tadā rājann abhivādya kr̥tāñjaliḥ ॥

कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ॥

kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṁ sukhī । yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṁ ca pārthiva ॥

स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः । प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥

sa tathā satkr̥to rājñā māsam uṣya tadā nr̥paḥ । prayayau svapuraṁ hr̥ṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvr̥taḥ ॥

महत्या सेनया राजन्विनीतैः परिचारकैः । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥

mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ । bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ॥

प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् । प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभितम् । प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ॥

prasthāpya puṣkaraṁ rājā vittavantam anāmayam । praviveśa puraṁ śrīmān atyartham upaśobhitam । praviśya sāntvayām āsa paurāṁś ca niṣadhādhipaḥ ॥