Adhyāya 73

बृहदश्व उवाच । दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा । शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ॥

br̥hadaśva uvāca । damayantī tu tac chrutvā bhr̥śaṁ śokaparāyaṇā । śaṅkamānā nalaṁ taṁ vai keśinīm idam abravīt ॥

गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके । अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ॥

gaccha keśini bhūyas tvaṁ parīkṣāṁ kuru bāhuke । abruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya ॥

यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि । तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम् ॥

yadā ca kiṁ cit kuryāt sa kāraṇaṁ tatra bhāmini । tatra saṁceṣṭamānasya saṁlakṣyaṁ te viceṣṭitam ॥

न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि भामिनि । याचते न जलं देयं सम्यगत्वरमाणया ॥

na cāsya pratibandhena deyo ’gnir api bhāmini । yācate na jalaṁ deyaṁ samyag atvaramāṇayā ॥

एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम ॥

etat sarvaṁ samīkṣya tvaṁ caritaṁ me nivedaya । yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṁ tvayā mama ॥

दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथाशु केशिनी । निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् ॥

damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī । niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat ॥

सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । निमित्तं यत्तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ॥

sā tat sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ damayantyai nyavedayat । nimittaṁ yat tadā dr̥ṣṭaṁ bāhuke divyamānuṣam ॥

केशिन्युवाच । दृढं शुच्युपचारोऽसौ न मया मानुषः क्वचित् । दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ॥

keśiny uvāca । dr̥ḍhaṁ śucyupacāro ’sau na mayā mānuṣaḥ kva cit । dr̥ṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ ॥

ह्रस्वमासाद्य संचारं नासौ विनमते क्वचित् । तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् । संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम् ॥

hrasvam āsādya saṁcāraṁ nāsau vinamate kva cit । taṁ tu dr̥ṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham । saṁkaṭe ’py asya sumahad vivaraṁ jāyate ’dhikam ॥

ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः । प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम् ॥

r̥tuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ । preṣitaṁ tatra rājñā ca māṁsaṁ subahu pāśavam ॥

तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस्तत्रोपकल्पितः । स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत्तदा ॥

tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ । sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā ॥

ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः । तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत् ॥

tataḥ prakṣālanaṁ kr̥tvā samadhiśritya bāhukaḥ । tr̥ṇamuṣṭiṁ samādāya āvidhyainaṁ samādadhat ॥

अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः । तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहमिहागता ॥

atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ । tad adbhutatamaṁ dr̥ṣṭvā vismitāham ihāgatā ॥

अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया । यदग्निमपि संस्पृश्य नैव दह्यत्यसौ शुभे ॥

anyac ca tasmin sumahad āścaryaṁ lakṣitaṁ mayā । yad agnim api saṁspr̥śya naiva dahyaty asau śubhe ॥

छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम् । अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम् ॥

chandena codakaṁ tasya vahaty āvarjitaṁ drutam । atīva cānyat sumahad āścaryaṁ dr̥ṣṭavaty aham ॥

यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः । मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्यथ ॥

yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṁ mamr̥de śanaiḥ । mr̥dyamānāni pāṇibhyāṁ tena puṣpāṇi tāny atha ॥

भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च । एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतमागता ॥

bhūya eva sugandhīni hr̥ṣitāni bhavanti ca । etāny adbhutakalpāni dr̥ṣṭvāhaṁ drutam āgatā ॥

बृहदश्व उवाच । दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥

br̥hadaśva uvāca । damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam । amanyata nalaṁ prāptaṁ karmaceṣṭābhisūcitam ॥

सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् । केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनरब्रवीत् ॥

sā śaṅkamānā bhartāraṁ nalaṁ bāhukarūpiṇam । keśinīṁ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt ॥

पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् । महानसाच्छृतं मांसं समादायैहि भामिनि ॥

punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṁskr̥tam । mahānasāc chr̥taṁ māṁsaṁ samādāyaihi bhāmini ॥

सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी । दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ॥

sā gatvā bāhuke vyagre tan māṁsam apakr̥ṣya ca । atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṁ priyakāriṇī । damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana ॥

सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा । प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता ॥

socitā nalasiddhasya māṁsasya bahuśaḥ purā । prāśya matvā nalaṁ sūdaṁ prākrośad bhr̥śaduḥkhitā ॥

वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः । मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत ॥

vaiklavyaṁ ca paraṁ gatvā prakṣālya ca mukhaṁ tataḥ । mithunaṁ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata ॥

इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः । अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् ॥

indrasenāṁ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ । abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat ॥

बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ । भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुरोद ह ॥

bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau । bhr̥śaṁ duḥkhaparītātmā sasvaraṁ praruroda ha ॥

नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा । उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् ॥

naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakr̥t tadā । utsr̥jya sahasā putrau keśinīm idam abravīt ॥

इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः । ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम् ॥

idaṁ susadr̥śaṁ bhadre mithunaṁ mama putrayoḥ । tato dr̥ṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsr̥ṣṭavān aham ॥

बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः । वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमोऽस्तु ते ॥

bahuśaḥ saṁpatantīṁ tvāṁ janaḥ śaṅketa doṣataḥ । vayaṁ ca deśātithayo gaccha bhadre namo ’stu te ॥