Adhyāya 74

बृहदश्व उवाच । सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः । आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥

br̥hadaśva uvāca । sarvaṁ vikāraṁ dr̥ṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ । āgatya keśinī kṣipraṁ damayantyai nyavedayat ॥

दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् । मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ॥

damayantī tato bhūyaḥ preṣayām āsa keśinīm । mātuḥ sakāśaṁ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā ॥

परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया । रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥

parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā । rūpe me saṁśayas tv ekaḥ svayam icchāmi veditum ॥

स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वानुज्ञातुमर्हसि । विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥

sa vā praveśyatāṁ mātar māṁ vānujñātum arhasi । viditaṁ vātha vājñātaṁ pitur me saṁvidhīyatām ॥

एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानाच्च पार्थिवः ॥

evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt । duhitus tam abhiprāyam anvajānāc ca pārthivaḥ ॥

सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ॥

sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha । nalaṁ praveśayām āsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ ॥

तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā tathāyuktaṁ damayantī nalaṁ tadā । tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī ॥

ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥

tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī । damayantī mahārāja bāhukaṁ vākyam abravīt ॥

दृष्टपूर्वस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक । सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ॥

dr̥ṣṭapūrvas tvayā kaś cid dharmajño nāma bāhuka । suptām utsr̥jya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam ॥

अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् । अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ॥

anāgasaṁ priyāṁ bhāryāṁ vijane śramamohitām । apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam r̥te nalam ॥

किं नु तस्य मया कार्यमपराद्धं महीपतेः । यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रया हृताम् ॥

kiṁ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṁ mahīpateḥ । yo mām utsr̥jya vipine gatavān nidrayā hr̥tām ॥

साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स मया पुरा । अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ॥

sākṣād devān apāhāya vr̥to yaḥ sa mayā purā । anuvratāṁ sābhikāmāṁ putriṇīṁ tyaktavān katham ॥

अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम् । भरिष्यामीति सत्यं च प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ॥

agnau pāṇigr̥hītāṁ ca haṁsānāṁ vacane sthitām । bhariṣyāmīti satyaṁ ca pratiśrutya kva tad gatam ॥

दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ॥

damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṁdama । śokajaṁ vāri netrābhyām asukhaṁ prāsravad bahu ॥

अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् । परिस्रवन्नलो दृष्ट्वा शोकार्त इदमब्रवीत् ॥

atīva kr̥ṣṇatārābhyāṁ raktāntābhyāṁ jalaṁ tu tat । parisravan nalo dr̥ṣṭvā śokārta idam abravīt ॥

मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् । कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥

mama rājyaṁ pranaṣṭaṁ yan nāhaṁ tat kr̥tavān svayam । kalinā tat kr̥taṁ bhīru yac ca tvām aham atyajam ॥

त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ॥

tvayā tu dharmabhr̥cchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā । vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṁ vivāsasam ॥

स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः । त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नाविव समाहितः ॥

sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno ’vasat kaliḥ । tvacchāpadagdhaḥ satataṁ so ’gnāv iva samāhitaḥ ॥

मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥

mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ । duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṁ hi nau śubhe ॥

विमुच्य मां गतः पापः स ततोऽहमिहागतः । त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ॥

vimucya māṁ gataḥ pāpaḥ sa tato ’ham ihāgataḥ । tvadarthaṁ vipulaśroṇi na hi me ’nyat prayojanam ॥

कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥

kathaṁ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam । utsr̥jya varayed anyaṁ yathā tvaṁ bhīru karhi cit ॥

दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् । भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥

dūtāś caranti pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ nr̥patiśāsanāt । bhaimī kila sma bhartāraṁ dvitīyaṁ varayiṣyati ॥

स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिरुपस्थितः ॥

svairavr̥ttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ । śrutvaiva caivaṁ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ ॥

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् । प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ॥

damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam । prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt ॥