Adhyāya 70

बृहदश्व उवाच । स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च । अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ॥

br̥hadaśva uvāca । sa nadīḥ parvatāṁś caiva vanāni ca sarāṁsi ca । acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva ॥

तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः । उत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः ॥

tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nr̥paḥ । uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṁ parapuraṁjayaḥ ॥

ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥

tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā । grahīṣyāmīti taṁ rājā nalam āha mahāmanāḥ ॥

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् । वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति ॥

nigr̥hṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān । vārṣṇeyo yāvad etaṁ me paṭam ānayatām iti ॥

नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव । योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः ॥

nalas taṁ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava । yojanaṁ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ ॥

एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः । आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ॥

evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nr̥paḥ । āsasāda vane rājan phalavantaṁ bibhītakam ॥

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā bāhukaṁ rājā tvaramāṇo ’bhyabhāṣata । mamāpi sūta paśya tvaṁ saṁkhyāne paramaṁ balam ॥

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ॥

sarvaḥ sarvaṁ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana । naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit ॥

वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक । पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् । एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक ॥

vr̥kṣe ’smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka । patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṁ śatam । ekapatrādhikaṁ patraṁ phalam ekaṁ ca bāhuka ॥

पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः । प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः । आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ॥

pañca koṭyo ’tha patrāṇāṁ dvayor api ca śākhayoḥ । pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ । ābhyāṁ phalasahasre dve pañconaṁ śatam eva ca ॥

ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ॥

tato rathād avaplutya rājānaṁ bāhuko ’bravīt । parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana ॥

अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता । प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम् ॥

atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā । pratyakṣaṁ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam ॥

अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च । संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप । मुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥

ahaṁ hi nābhijānāmi bhaved evaṁ na veti ca । saṁkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa । muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām ॥

तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ॥

tam abravīn nr̥paḥ sūtaṁ nāyaṁ kālo vilambitum । bāhukas tv abravīd enaṁ paraṁ yatnaṁ samāsthitaḥ ॥

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् । एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥

pratīkṣasva muhūrtaṁ tvam atha vā tvarate bhavān । eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ ॥

अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन । त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥

abravīd r̥tuparṇas taṁ sāntvayan kurunandana । tvam eva yantā nānyo ’sti pr̥thivyām api bāhuka ॥

त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥

tvatkr̥te yātum icchāmi vidarbhān hayakovida । śaraṇaṁ tvāṁ prapanno ’smi na vighnaṁ kartum arhasi ॥

कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक । विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे ॥

kāmaṁ ca te kariṣyāmi yan māṁ vakṣyasi bāhuka । vidarbhān yadi yātvādya sūryaṁ darśayitāsi me ॥

अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं बिभीतकम् । ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम ॥

athābravīd bāhukas taṁ saṁkhyāyemaṁ bibhītakam । tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṁ vaco mama ॥

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ॥

akāma iva taṁ rājā gaṇayasvety uvāca ha । so ’vatīrya rathāt tūrṇaṁ śātayām āsa taṁ drumam ॥

ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च ॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt । gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca ॥

अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप ॥

atyadbhutam idaṁ rājan dr̥ṣṭavān asmi te balam । śrotum icchāmi tāṁ vidyāṁ yathaitaj jñāyate nr̥pa ॥

तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा । विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥

tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā । viddhy akṣahr̥dayajñaṁ māṁ saṁkhyāne ca viśāradam ॥

बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥

bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṁ mama । matto ’pi cāśvahr̥dayaṁ gr̥hāṇa puruṣarṣabha ॥

ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः ॥

r̥tuparṇas tato rājā bāhukaṁ kāryagauravāt । hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ ॥

यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक । एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ॥

yatheṣṭaṁ tvaṁ gr̥hāṇedam akṣāṇāṁ hr̥dayaṁ param । nikṣepo me ’śvahr̥dayaṁ tvayi tiṣṭhatu bāhuka । evam uktvā dadau vidyām r̥tuparṇo nalāya vai ॥

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः । कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ॥

tasyākṣahr̥dayajñasya śarīrān niḥsr̥taḥ kaliḥ । karkoṭakaviṣaṁ tīkṣṇaṁ mukhāt satatam udvaman ॥

कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः । स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् ॥

kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsr̥taḥ । sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān ॥

ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः । तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ॥

tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ । taṁ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ ॥

तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः । कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ॥

tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kr̥tāñjaliḥ । kopaṁ saṁyaccha nr̥pate kīrtiṁ dāsyāmi te parām ॥

इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा । यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः ॥

indrasenasya jananī kupitā māśapat purā । yadā tvayā parityaktā tato ’haṁ bhr̥śapīḍitaḥ ॥

अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित । विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥

avasaṁ tvayi rājendra suduḥkham aparājita । viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam ॥

ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः । मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ॥

ye ca tvāṁ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ । matprasūtaṁ bhayaṁ teṣāṁ na kadā cid bhaviṣyati ॥

एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः । ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् । कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै ॥

evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ । tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṁ praviveśa bibhītakam । kalis tv anyena nādr̥śyat kathayan naiṣadhena vai ॥

ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा । संप्रनष्टे कलौ राजन्संख्यायाथ फलान्युत ॥

tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā । saṁpranaṣṭe kalau rājan saṁkhyāyātha phalāny uta ॥

मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण ह । रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः । बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ॥

mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha । ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ । bibhītakaś cāpraśastaḥ saṁvr̥ttaḥ kalisaṁśrayāt ॥

हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः । नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ । nalaḥ saṁcodayām āsa prahr̥ṣṭenāntarātmanā ॥

विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः । नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान् ॥

vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ । nale tu samatikrānte kalir apy agamad gr̥hān ॥

ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपते । विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः ॥

tato gatajvaro rājā nalo ’bhūt pr̥thivīpate । vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ ॥