Adhyāya 62

बृहदश्व उवाच । सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा । अगच्छत्तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा ॥

br̥hadaśva uvāca । sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā । agacchat tena vai sārdhaṁ bhartr̥darśanalālasā ॥

अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे । तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत् ॥

atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe । taḍāgaṁ sarvatobhadraṁ padmasaugandhikaṁ mahat ॥

ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् । बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर्वृतम् ॥

dadr̥śur vaṇijo ramyaṁ prabhūtayavasendhanam । bahumūlaphalopetaṁ nānāpakṣigaṇair vr̥tam ॥

तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम् । सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā mr̥ṣṭasalilaṁ manoharasukhāvaham । supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ ॥

संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् । उवास सार्थः सुमहान्वेलामासाद्य पश्चिमाम् ॥

saṁmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam । uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām ॥

अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा । सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत् । पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम् ॥

athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā । supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat । pānīyārthaṁ girinadīṁ madaprasravaṇāvilām ॥

मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम् । सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले ॥

mārgaṁ saṁrudhya saṁsuptaṁ padminyāḥ sārtham uttamam । suptaṁ mamarda sahasā ceṣṭamānaṁ mahītale ॥

हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः । वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात् । केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पद्भ्यां हता नराः ॥

hāhāravaṁ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ । vanagulmāṁś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt । ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṁ hatā narāḥ ॥

गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम् । भयार्तं धावमानं तत्परस्परहतं तदा ॥

gokharoṣṭrāśvabahulaṁ padātijanasaṁkulam । bhayārtaṁ dhāvamānaṁ tat parasparahataṁ tadā ॥

घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले । वृक्षेष्वासज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च । तथा तन्निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥

ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale । vr̥kṣeṣv āsajya saṁbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca । tathā tan nihataṁ sarvaṁ samr̥ddhaṁ sārthamaṇḍalam ॥

अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा । वनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम् । भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप ॥

athāparedyuḥ saṁprāpte hataśiṣṭā janās tadā । vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṁ kr̥tam । bhrātaraṁ pitaraṁ putraṁ sakhāyaṁ ca janādhipa ॥

अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् । योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये संप्राप्तोऽयं जनार्णवः । हतोऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तु ॥

aśocat tatra vaidarbhī kiṁ nu me duṣkr̥taṁ kr̥tam । yo ’pi me nirjane ’raṇye saṁprāpto ’yaṁ janārṇavaḥ । hato ’yaṁ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu ॥

प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनमसंशयम् । नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ॥

prāptavyaṁ suciraṁ duḥkhaṁ mayā nūnam asaṁśayam । nāprāptakālo mriyate śrutaṁ vr̥ddhānuśāsanam ॥

यन्नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता । न ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते ॥

yan nāham adya mr̥ditā hastiyūthena duḥkhitā । na hy adaivakr̥taṁ kiṁ cin narāṇām iha vidyate ॥

न च मे बालभावेऽपि किंचिद्व्यपकृतं कृतम् । कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम् ॥

na ca me bālabhāve ’pi kiṁ cid vyapakr̥taṁ kr̥tam । karmaṇā manasā vācā yad idaṁ duḥkham āgatam ॥

मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः । प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः । नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्यहम् ॥

manye svayaṁvarakr̥te lokapālāḥ samāgatāḥ । pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ । nūnaṁ teṣāṁ prabhāvena viyogaṁ prāptavaty aham ॥

एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना । हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । अगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा ॥

evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā । hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ । agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā ॥

गच्छन्ती सा चिरात्कालात्पुरमासादयन्महत् । सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः । वस्त्रार्धकर्तसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥

gacchantī sā cirāt kālāt puram āsādayan mahat । sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ । vastrārdhakartasaṁvītā praviveśa purottamam ॥

तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जनाम् । उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः ॥

tāṁ vivarṇāṁ kr̥śāṁ dīnāṁ muktakeśīm amārjanām । unmattām iva gacchantīṁ dadr̥śuḥ puravāsinaḥ ॥

प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा । अनुजग्मुस्ततो बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात् ॥

praviśantīṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā cedirājapurīṁ tadā । anujagmus tato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt ॥

सा तैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनः । तां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम् ॥

sā taiḥ parivr̥tāgacchat samīpaṁ rājaveśmanaḥ । tāṁ prāsādagatāpaśyad rājamātā janair vr̥tām ॥

सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम् । आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ॥

sā janaṁ vārayitvā taṁ prāsādatalam uttamam । āropya vismitā rājan damayantīm apr̥cchata ॥

एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः । भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा ॥

evam apy asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṁ vapuḥ । bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṁsa me kāsi kasya vā ॥

न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम् । असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे ॥

na hi te mānuṣaṁ rūpaṁ bhūṣaṇair api varjitam । asahāyā narebhyaś ca nodvijasy amaraprabhe ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत् । मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम् ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasyā bhaimī vacanam abravīt । mānuṣīṁ māṁ vijānīhi bhartāraṁ samanuvratām ॥

सैरन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम् । फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम् ॥

sairandhrīṁ jātisaṁpannāṁ bhujiṣyāṁ kāmavāsinīm । phalamūlāśanām ekāṁ yatrasāyaṁpratiśrayām ॥

असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः । भर्तारमपि तं वीरं छायेवानपगा सदा ॥

asaṁkhyeyaguṇo bhartā māṁ ca nityam anuvrataḥ । bhartāram api taṁ vīraṁ chāyevānapagā sadā ॥

तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं स्म देवने । द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेकोऽभ्युपेयिवान् ॥

tasya daivāt prasaṅgo ’bhūd atimātraṁ sma devane । dyūte sa nirjitaś caiva vanam eko ’bhyupeyivān ॥

तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्वलम् । आश्वासयन्ती भर्तारमहमन्वगमं वनम् ॥

tam ekavasanaṁ vīram unmattam iva vihvalam । āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṁ vanam ॥

स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । क्षुत्परीतः सुविमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत् ॥

sa kadā cid vane vīraḥ kasmiṁś cit kāraṇāntare । kṣutparītaḥ suvimanās tad apy ekaṁ vyasarjayat ॥

तमेकवसनं नग्नमुन्मत्तं गतचेतसम् । अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशाः सदा ॥

tam ekavasanaṁ nagnam unmattaṁ gatacetasam । anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā ॥

ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित् । वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् ॥

tato bahutithe kāle suptām utsr̥jya māṁ kva cit । vāsaso ’rdhaṁ paricchidya tyaktavān mām anāgasam ॥

तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिनक्षपाः । न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणधनेश्वरम् ॥

taṁ mārgamāṇā bhartāraṁ dahyamānā dinakṣapāḥ । na vindāmy amaraprakhyaṁ priyaṁ prāṇadhaneśvaram ॥

तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु । राजमाताब्रवीदार्तां भैमीमार्ततरा स्वयम् ॥

tām aśruparipūrṇākṣīṁ vilapantīṁ tathā bahu । rājamātābravīd ārtāṁ bhaimīm ārtatarā svayam ॥

वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर्मे त्वयि वर्तते । मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥

vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate । mr̥gayiṣyanti te bhadre bhartāraṁ puruṣā mama ॥

अथ वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः । इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे ॥

atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ । ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase ॥

राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् । समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥

rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco ’bravīt । samayenotsahe vastuṁ tvayi vīraprajāyini ॥

उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् । न चाहं पुरुषानन्यान्संभाषेयं कथंचन ॥

ucchiṣṭaṁ naiva bhuñjīyāṁ na kuryāṁ pādadhāvanam । na cāhaṁ puruṣān anyān saṁbhāṣeyaṁ kathaṁ cana ॥

प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् । भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम् ॥

prārthayed yadi māṁ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet । bhartur anveṣaṇārthaṁ tu paśyeyaṁ brāhmaṇān aham ॥

यद्येवमिह कर्तव्यं वसाम्यहमसंशयम् । अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित् ॥

yady evam iha kartavyaṁ vasāmy aham asaṁśayam । ato ’nyathā na me vāso vartate hr̥daye kva cit ॥

तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत् । सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम् ॥

tāṁ prahr̥ṣṭena manasā rājamātedam abravīt । sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdr̥śam ॥

एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते । उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥

evam uktvā tato bhaimīṁ rājamātā viśāṁ pate । uvācedaṁ duhitaraṁ sunandāṁ nāma bhārata ॥

सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् । एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥

sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm । etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam ॥