Adhyāya 6

वैशंपायन उवाच । पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभाः । प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pāṇḍavās tu vane vāsam uddiśya bharatarṣabhāḥ । prayayur jāhnavīkūlāt kurukṣetraṁ sahānugāḥ ॥

सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते । ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ॥

sarasvatīdr̥ṣadvatyau yamunāṁ ca niṣevya te । yayur vanenaiva vanaṁ satataṁ paścimāṁ diśam ॥

ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु । काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ॥

tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu । kāmyakaṁ nāma dadr̥śur vanaṁ munijanapriyam ॥

तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे । अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत ॥

tatra te nyavasan vīrā vane bahumr̥gadvije । anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāś ca bhārata ॥

विदुरस्त्वपि पाण्डूनां तदा दर्शनलालसः । जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत् ॥

viduras tv api pāṇḍūnāṁ tadā darśanalālasaḥ । jagāmaikarathenaiva kāmyakaṁ vanam r̥ddhimat ॥

ततो यात्वा विदुरः काननं त;च्छीघ्रैरश्वैर्वाहिना स्यन्दनेन । ददर्शासीनं धर्मराजं विविक्ते; सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च ॥

tato yātvā viduraḥ kānanaṁ tac; chīghrair aśvair vāhinā syandanena । dadarśāsīnaṁ dharmarājaṁ vivikte; sārdhaṁ draupadyā bhrātr̥bhir brāhmaṇaiś ca ॥

ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा;दभ्यायान्तं सत्यसंधः स राजा । अथाब्रवीद्भ्रातरं भीमसेनं; किं नु क्षत्ता वक्ष्यति नः समेत्य ॥

tato ’paśyad viduraṁ tūrṇam ārād; abhyāyāntaṁ satyasaṁdhaḥ sa rājā । athābravīd bhrātaraṁ bhīmasenaṁ; kiṁ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya ॥

कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य; समाह्वाता देवनायोपयाति । कच्चित्क्षुद्रः शकुनिर्नायुधानि; जेष्यत्यस्मान्पुनरेवाक्षवत्याम् ॥

kaccin nāyaṁ vacanāt saubalasya; samāhvātā devanāyopayāti । kaccit kṣudraḥ śakunir nāyudhāni; jeṣyaty asmān punar evākṣavatyām ॥

समाहूतः केनचिदाद्रवेति; नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् । गाण्डीवे वा संशयिते कथंचि;द्राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः ॥

samāhūtaḥ kena cid ādraveti; nāhaṁ śakto bhīmasenāpayātum । gāṇḍīve vā saṁśayite kathaṁ cid; rājyaprāptiḥ saṁśayitā bhaven naḥ ॥

तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः; प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव । तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो; यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ॥

tata utthāya viduraṁ pāṇḍaveyāḥ; pratyagr̥hṇan nr̥pate sarva eva । taiḥ satkr̥taḥ sa ca tān ājamīḍho; yathocitaṁ pāṇḍuputrān sameyāt ॥

समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा;स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम् । स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस; यथावृत्तो धृतराष्ट्रोऽऽम्बिकेयः ॥

samāśvastaṁ viduraṁ te nararṣabhās; tato ’pr̥cchann āgamanāya hetum । sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṁsa; yathāvr̥tto dhr̥tarāṣṭro ’’mbikeyaḥ ॥

विदुर उवाच । अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽनुगुप्त;मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य । एवं गते समतामभ्युपेत्य; पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि ॥

vidura uvāca । avocan māṁ dhr̥tarāṣṭro ’nuguptam; ajātaśatro parigr̥hyābhipūjya । evaṁ gate samatām abhyupetya; pathyaṁ teṣāṁ mama caiva bravīhi ॥

मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां; हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव । तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति; ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये ॥

mayāpy uktaṁ yat kṣamaṁ kauravāṇāṁ; hitaṁ pathyaṁ dhr̥tarāṣṭrasya caiva । tad vai pathyaṁ tan mano nābhyupaiti; tataś cāhaṁ kṣamam anyan na manye ॥

परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं; न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेयः । यथातुरस्येव हि पथ्यमन्नं; न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम् ॥

paraṁ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṁ; na me tac ca śrutavān āmbikeyaḥ । yathāturasyeva hi pathyam annaṁ; na rocate smāsya tad ucyamānam ॥

न श्रेयसे नीयतेऽजातशत्रो; स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा । ब्रुवन्न रुच्यै भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥

na śreyase nīyate ’jātaśatro; strī śrotriyasyeva gr̥he praduṣṭā । bruvan na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ ॥

ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां; न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति । यथा पर्णे पुष्करस्येव सिक्तं; जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथास्मिन् ॥

dhruvaṁ vināśo nr̥pa kauravāṇāṁ; na vai śreyo dhr̥tarāṣṭraḥ paraiti । yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṁ; jalaṁ na tiṣṭhet pathyam uktaṁ tathāsmin ॥

ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां; यत्र श्रद्धा भारत तत्र याहि । नाहं भूयः कामये त्वां सहायं; महीमिमां पालयितुं पुरं वा ॥

tataḥ kruddho dhr̥tarāṣṭro ’bravīn māṁ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi । nāhaṁ bhūyaḥ kāmaye tvāṁ sahāyaṁ; mahīm imāṁ pālayituṁ puraṁ vā ॥

सोऽहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राजं;स्त्वां शासितुमुपयातस्त्वरावान् । तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां; तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ॥

so ’haṁ tyakto dhr̥tarāṣṭreṇa rājaṁs; tvāṁ śāsitum upayātas tvarāvān । tad vai sarvaṁ yan mayoktaṁ sabhāyāṁ; tad dhāryatāṁ yat pravakṣyāmi bhūyaḥ ॥

क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमानः सपत्नैः; क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः । सं वर्धयन्स्तोकमिवाग्निमात्मवा;न्स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव ॥

kleśais tīvrair yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṁ kurvan kālam upāsate yaḥ । saṁ vardhayan stokam ivāgnim ātmavān; sa vai bhuṅkte pr̥thivīm eka eva ॥

यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै;स्तस्य दुःखेऽप्यंशभाजः सहायाः । सहायानामेष संग्रहणेऽभ्युपायः; सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः ॥

yasyāvibhaktaṁ vasu rājan sahāyais; tasya duḥkhe ’py aṁśabhājaḥ sahāyāḥ । sahāyānām eṣa saṁgrahaṇe ’bhyupāyaḥ; sahāyāptau pr̥thivīprāptim āhuḥ ॥

सत्यं श्रेष्ठं पाण्डव निष्प्रलापं; तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः । आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते;देवंवृत्तिर्वर्धते भूमिपालः ॥

satyaṁ śreṣṭhaṁ pāṇḍava niṣpralāpaṁ; tulyaṁ cānnaṁ saha bhojyaṁ sahāyaiḥ । ātmā caiṣām agrato nātivarted; evaṁvr̥ttir vardhate bhūmipālaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि; परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः । यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं; तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evaṁ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṁ buddhim upagamyāpramattaḥ । yac cāpy anyad deśakālopapannaṁ; tad vai vācyaṁ tat kariṣyāmi kr̥tsnam ॥