Adhyāya 5

वैशंपायन उवाच । वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु; प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः । धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं; सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vanaṁ praviṣṭeṣv atha pāṇḍaveṣu; prajñācakṣus tapyamāno ’mbikeyaḥ । dharmātmānaṁ viduram agādhabuddhiṁ; sukhāsīno vākyam uvāca rājā ॥

प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा; धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् । समश्च त्वं संमतः कौरवाणां; पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि ॥

prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṁ ca tvaṁ paramaṁ vettha sūkṣmam । samaś ca tvaṁ saṁmataḥ kauravāṇāṁ; pathyaṁ caiṣāṁ mama caiva bravīhi ॥

एवं गते विदुर यदद्य कार्यं; पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन् । ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूला;न्न कामये तांश्च विनश्यमानान् ॥

evaṁ gate vidura yad adya kāryaṁ; paurāś ceme katham asmān bhajeran । te cāpy asmān noddhareyuḥ samūlān; na kāmaye tāṁś ca vinaśyamānān ॥

विदुर उवाच । त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र; राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति । धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या; पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च ॥

vidura uvāca । trivargo ’yaṁ dharmamūlo narendra; rājyaṁ cedaṁ dharmamūlaṁ vadanti । dharme rājan vartamānaḥ svaśaktyā; putrān sarvān pāhi kuntīsutāṁś ca ॥

स वै धर्मो विप्रलुप्तः सभायां; पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः । आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां; पराजैषीत्सत्यसंधं सुतस्ते ॥

sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṁ; pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ । āhūya kuntīsutam akṣavatyāṁ; parājaiṣīt satyasaṁdhaṁ sutas te ॥

एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राज;ञ्शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम् । यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा;न्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु ॥

etasya te duṣpraṇītasya rājañ; śeṣasyāhaṁ paripaśyāmy upāyam । yathā putras tava kauravya pāpān; mukto loke pratitiṣṭheta sādhu ॥

तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां; यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयासीत् । एष धर्मः परमो यत्स्वकेन; राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत् ॥

tad vai sarvaṁ pāṇḍuputrā labhantāṁ; yat tad rājann atisr̥ṣṭaṁ tvayāsīt । eṣa dharmaḥ paramo yat svakena; rājā tuṣyen na parasveṣu gr̥dhyet ॥

एतत्कार्यं तव सर्वप्रधानं; तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः । एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या;देतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व ॥

etat kāryaṁ tava sarvapradhānaṁ; teṣāṁ tuṣṭiḥ śakuneś cāvamānaḥ । evaṁ śeṣaṁ yadi putreṣu te syād; etad rājaṁs tvaramāṇaḥ kuruṣva ॥

अथैतदेवं न करोषि राज;न्ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः । न हि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा; शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके ॥

athaitad evaṁ na karoṣi rājan; dhruvaṁ kurūṇāṁ bhavitā vināśaḥ । na hi kruddho bhīmaseno ’rjuno vā; śeṣaṁ kuryāc chātravāṇām anīke ॥

येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो; धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम् । येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा; तेषां लोके किं नु न प्राप्यमस्ति ॥

yeṣāṁ yoddhā savyasācī kr̥tāstro; dhanur yeṣāṁ gāṇḍivaṁ lokasāram । yeṣāṁ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā; teṣāṁ loke kiṁ nu na prāpyam asti ॥

उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते; मया यत्ते हितमासीत्तदानीम् । पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्ये;त्येतद्राजन्न च तत्त्वं चकर्थ । इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्वं; कर्तासि राजन्परितप्तासि पश्चात् ॥

uktaṁ pūrvaṁ jātamātre sute te; mayā yat te hitam āsīt tadānīm । putraṁ tyajemam ahitaṁ kulasyety; etad rājan na ca tat tvaṁ cakartha । idānīṁ te hitam uktaṁ na cet tvaṁ; kartāsi rājan paritaptāsi paścāt ॥

यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते; संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम् । तापो न ते वै भविता प्रीतियोगा;त्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः । अथापरो भवति हि तं निगृह्य; पाण्डोः पुत्रं प्रकुरुष्वाधिपत्ये ॥

yady etad evam anumantā sutas te; saṁprīyamāṇaḥ pāṇḍavair ekarājyam । tāpo na te vai bhavitā prītiyogāt; tvaṁ cen na gr̥hṇāsi sutaṁ sahāyaiḥ । athāparo bhavati hi taṁ nigr̥hya; pāṇḍoḥ putraṁ prakuruṣvādhipatye ॥

अजातशत्रुर्हि विमुक्तरागो; धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन् । ततो राजन्पार्थिवाः सर्व एव; वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः ॥

ajātaśatrur hi vimuktarāgo; dharmeṇemāṁ pr̥thivīṁ śāstu rājan । tato rājan pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmān upatiṣṭhantu sadyaḥ ॥

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः; प्रीत्या राजन्पाण्डुपुत्रान्भजन्ताम् । दुःशासनो याचतु भीमसेनं; सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च ॥

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; prītyā rājan pāṇḍuputrān bhajantām । duḥśāsano yācatu bhīmasenaṁ; sabhāmadhye drupadasyātmajāṁ ca ॥

युधिष्ठिरं त्वं परिसान्त्वयस्व; राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य । त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेय;मेतत्कृत्वा कृतकृत्योऽसि राजन् ॥

yudhiṣṭhiraṁ tvaṁ parisāntvayasva; rājye cainaṁ sthāpayasvābhipūjya । tvayā pr̥ṣṭaḥ kim aham anyad vadeyam; etat kr̥tvā kr̥takr̥tyo ’si rājan ॥

धृतराष्ट्र उवाच । एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभाया;मिह प्रोक्तं पाण्डवान्प्राप्य मां च । हितं तेषामहितं मामकाना;मेतत्सर्वं मम नोपैति चेतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । etad vākyaṁ vidura yat te sabhāyām; iha proktaṁ pāṇḍavān prāpya māṁ ca । hitaṁ teṣām ahitaṁ māmakānām; etat sarvaṁ mama nopaiti cetaḥ ॥

इदं त्विदानीं कुत एव निश्चितं; तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ । तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति; कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे त्यजेयम् ॥

idaṁ tv idānīṁ kuta eva niścitaṁ; teṣām arthe pāṇḍavānāṁ yad āttha । tenādya manye nāsi hito mameti; kathaṁ hi putraṁ pāṇḍavārthe tyajeyam ॥

असंशयं तेऽपि ममैव पुत्रा; दुर्योधनस्तु मम देहात्प्रसूतः । स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति; को नु ब्रूयात्समतामन्ववेक्षन् ॥

asaṁśayaṁ te ’pi mamaiva putrā; duryodhanas tu mama dehāt prasūtaḥ । svaṁ vai dehaṁ parahetos tyajeti; ko nu brūyāt samatām anvavekṣan ॥

स मा जिह्मं विदुर सर्वं ब्रवीषि; मानं च तेऽहमधिकं धारयामि । यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं; सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति ॥

sa mā jihmaṁ vidura sarvaṁ bravīṣi; mānaṁ ca te ’ham adhikaṁ dhārayāmi । yathecchakaṁ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṁ; susāntvyamānāpy asatī strī jahāti ॥

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्य;दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन् । नेदमस्तीत्यथ विदुरो भाषमाणः; संप्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāvad uktvā dhr̥tarāṣṭro ’nvapadyad; antarveśma sahasotthāya rājan । nedam astīty atha viduro bhāṣamāṇaḥ; saṁprādravad yatra pārthā babhūvuḥ ॥