Adhyāya 59

नल उवाच । यथा राज्यं पितुस्ते तत्तथा मम न संशयः । न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन ॥

nala uvāca । yathā rājyaṁ pitus te tat tathā mama na saṁśayaḥ । na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṁ cana ॥

कथं समृद्धो गत्वाहं तव हर्षविवर्धनः । परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः ॥

kathaṁ samr̥ddho gatvāhaṁ tava harṣavivardhanaḥ । paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ ॥

बृहदश्व उवाच । इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः । सान्त्वयामास कल्याणीं वाससोऽर्धेन संवृताम् ॥

br̥hadaśva uvāca । iti bruvan nalo rājā damayantīṁ punaḥ punaḥ । sāntvayām āsa kalyāṇīṁ vāsaso ’rdhena saṁvr̥tām ॥

तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः ॥

tāv ekavastrasaṁvītāv aṭamānāv itas tataḥ । kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṁ kāṁ cid upeyatuḥ ॥

तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः । वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले ॥

tāṁ sabhām upasaṁprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ । vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale ॥

स वै विवस्त्रो मलिनो विकचः पांसुगुण्ठितः । दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले ॥

sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṁsuguṇṭhitaḥ । damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale ॥

दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयापहृता ततः । सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी ॥

damayanty api kalyāṇī nidrayāpahr̥tā tataḥ । sahasā duḥkham āsādya sukumārī tapasvinī ॥

सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशां पते । शोकोन्मथितचित्तात्मा न स्म शेते यथा पुरा ॥

suptāyāṁ damayantyāṁ tu nalo rājā viśāṁ pate । śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā ॥

स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः । वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान् ॥

sa tad rājyāpaharaṇaṁ suhr̥ttyāgaṁ ca sarvaśaḥ । vane ca taṁ paridhvaṁsaṁ prekṣya cintām upeyivān ॥

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । किं नु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा ॥

kiṁ nu me syād idaṁ kr̥tvā kiṁ nu me syād akurvataḥ । kiṁ nu me maraṇaṁ śreyaḥ parityāgo janasya vā ॥

मामियं ह्यनुरक्तेदं दुःखमाप्नोति मत्कृते । मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति ॥

mām iyaṁ hy anuraktedaṁ duḥkham āpnoti matkr̥te । madvihīnā tv iyaṁ gacchet kadā cit svajanaṁ prati ॥

मया निःसंशयं दुःखमियं प्राप्स्यत्यनुत्तमा । उत्सर्गे संशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित् ॥

mayā niḥsaṁśayaṁ duḥkham iyaṁ prāpsyaty anuttamā । utsarge saṁśayaḥ syāt tu vindetāpi sukhaṁ kva cit ॥

स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः । उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिपः ॥

sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ । utsarge ’manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ ॥

सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम् । चिन्तयित्वाध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम् ॥

so ’vastratām ātmanaś ca tasyāś cāpy ekavastratām । cintayitvādhyagād rājā vastrārdhasyāvakartanam ॥

कथं वासो विकर्तेयं न च बुध्येत मे प्रिया । चिन्त्यैवं नैषधो राजा सभां पर्यचरत्तदा ॥

kathaṁ vāso vikarteyaṁ na ca budhyeta me priyā । cintyaivaṁ naiṣadho rājā sabhāṁ paryacarat tadā ॥

परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत । आससाद सभोद्देशे विकोशं खड्गमुत्तमम् ॥

paridhāvann atha nala itaś cetaś ca bhārata । āsasāda sabhoddeśe vikośaṁ khaḍgam uttamam ॥

तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस्य च परंतपः । सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनः ॥

tenārdhaṁ vāsasaś chittvā nivasya ca paraṁtapaḥ । suptām utsr̥jya vaidarbhīṁ prādravad gatacetanaḥ ॥

ततो निबद्धहृदयः पुनरागम्य तां सभाम् । दमयन्तीं तथा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः ॥

tato nibaddhahr̥dayaḥ punar āgamya tāṁ sabhām । damayantīṁ tathā dr̥ṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ ॥

यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम् । सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत् ॥

yāṁ na vāyur na cādityaḥ purā paśyati me priyām । seyam adya sabhāmadhye śete bhūmāv anāthavat ॥

इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी । उन्मत्तेव वरारोहा कथं बुद्ध्वा भविष्यति ॥

iyaṁ vastrāvakartena saṁvītā cāruhāsinī । unmatteva varārohā kathaṁ buddhvā bhaviṣyati ॥

कथमेका सती भैमी मया विरहिता शुभा । चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते ॥

katham ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā । cariṣyati vane ghore mr̥gavyālaniṣevite ॥

गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः । आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनापकृष्यते ॥

gatvā gatvā nalo rājā punar eti sabhāṁ muhuḥ । ākr̥ṣyamāṇaḥ kalinā sauhr̥denāpakr̥ṣyate ॥

द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा । दोलेव मुहुरायाति याति चैव सभां मुहुः ॥

dvidheva hr̥dayaṁ tasya duḥkhitasyābhavat tadā । doleva muhur āyāti yāti caiva sabhāṁ muhuḥ ॥

सोऽपकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः । सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु ॥

so ’pakr̥ṣṭas tu kalinā mohitaḥ prādravan nalaḥ । suptām utsr̥jya tāṁ bhāryāṁ vilapya karuṇaṁ bahu ॥

नष्टात्मा कलिना स्पृष्टस्तत्तद्विगणयन्नृपः । जगामैव वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य दुःखितः ॥

naṣṭātmā kalinā spr̥ṣṭas tat tad vigaṇayan nr̥paḥ । jagāmaiva vane śūnye bhāryām utsr̥jya duḥkhitaḥ ॥