Adhyāya 54

बृहदश्व उवाच । अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा । आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥

br̥hadaśva uvāca । atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā । ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṁvare ॥

तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः । त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥

tac chrutvā pr̥thivīpālāḥ sarve hr̥cchayapīḍitāḥ । tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ ॥

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् । विविशुस्ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम् ॥

kanakastambharuciraṁ toraṇena virājitam । viviśus te mahāraṅgaṁ nr̥pāḥ siṁhā ivācalam ॥

तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः । सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥

tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pr̥thivīkṣitaḥ । surabhisragdharāḥ sarve sumr̥ṣṭamaṇikuṇḍalāḥ ॥

तां राजसमितिं पूर्णां नागैर्भोगवतीमिव । संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव ॥

tāṁ rājasamitiṁ pūrṇāṁ nāgair bhogavatīm iva । saṁpūrṇāṁ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva ॥

तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः । आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥

tatra sma pīnā dr̥śyante bāhavaḥ parighopamāḥ । ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ ॥

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च । मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥

sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca । mukhāni rājñāṁ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi ॥

दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना । मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च ॥

damayantī tato raṅgaṁ praviveśa śubhānanā । muṣṇantī prabhayā rājñāṁ cakṣūṁṣi ca manāṁsi ca ॥

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् । तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्यताम् ॥

tasyā gātreṣu patitā teṣāṁ dr̥ṣṭir mahātmanām । tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām ॥

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिव ॥

tataḥ saṁkīrtyamāneṣu rājñāṁ nāmasu bhārata । dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākr̥tīn iva ॥

तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् । संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् । यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ॥

tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākr̥tīn sthitān । saṁdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṁ nr̥pam । yaṁ yaṁ hi dadr̥śe teṣāṁ taṁ taṁ mene nalaṁ nr̥pam ॥

सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयामास भामिनी । कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ॥

sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī । kathaṁ nu devāñ jānīyāṁ kathaṁ vidyāṁ nalaṁ nr̥pam ॥

एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता । श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयामास भारत ॥

evaṁ saṁcintayantī sā vaidarbhī bhr̥śaduḥkhitā । śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata ॥

देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे । तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ॥

devānāṁ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me । tānīha tiṣṭhatāṁ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye ॥

सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः । शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ॥

sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ । śaraṇaṁ prati devānāṁ prāptakālam amanyata ॥

वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा । देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ॥

vācā ca manasā caiva namaskāraṁ prayujya sā । devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt ॥

हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः । पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥

haṁsānāṁ vacanaṁ śrutvā yathā me naiṣadho vr̥taḥ । patitve tena satyena devās taṁ pradiśantu me ॥

वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम् । तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥

vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham । tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me ॥

यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥

yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ । tena satyena me devās tam eva pradiśantu me ॥

स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः । यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥

svaṁ caiva rūpaṁ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ । yathāham abhijānīyāṁ puṇyaślokaṁ narādhipam ॥

निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम् । निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ॥

niśamya damayantyās tat karuṇaṁ paridevitam । niścayaṁ paramaṁ tathyam anurāgaṁ ca naiṣadhe ॥

मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत । यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥

manoviśuddhiṁ buddhiṁ ca bhaktiṁ rāgaṁ ca bhārata । yathoktaṁ cakrire devāḥ sāmarthyaṁ liṅgadhāraṇe ॥

सापश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् । हृषितस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥

sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān । hr̥ṣitasragrajohīnān sthitān aspr̥śataḥ kṣitim ॥

छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥

chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ । bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ ॥

सा समीक्ष्य ततो देवान्पुण्यश्लोकं च भारत । नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण भारत ॥

sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṁ ca bhārata । naiṣadhaṁ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata ॥

विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना । स्कन्धदेशेऽसृजच्चास्य स्रजं परमशोभनाम् । वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ॥

vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā । skandhadeśe ’sr̥jac cāsya srajaṁ paramaśobhanām । varayām āsa caivainaṁ patitve varavarṇinī ॥

ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैः । देवैर्महर्षिभिश्चैव साधु साध्विति भारत । विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥

tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ । devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata । vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṁsadbhir nalaṁ nr̥pam ॥

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः । प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥

vr̥te tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ । prahr̥ṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ ॥

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् । नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥

pratyakṣadarśanaṁ yajñe gatiṁ cānuttamāṁ śubhām । naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ ॥

अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः । लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥

agnir ātmabhavaṁ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ । lokān ātmaprabhāṁś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ ॥

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् । अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः ॥

yamas tv annarasaṁ prādād dharme ca paramāṁ sthitim । apāṁpatir apāṁ bhāvaṁ yatra vāñchati naiṣadhaḥ ॥

स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः । वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ॥

srajaṁ cottamagandhāḍhyāṁ sarve ca mithunaṁ daduḥ । varān evaṁ pradāyāsya devās te tridivaṁ gatāḥ ॥

पार्थिवाश्चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः । दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥

pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṁ vismayānvitāḥ । damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam ॥

अवाप्य नारीरत्नं तत्पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः । रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा ॥

avāpya nārīratnaṁ tat puṇyaśloko ’pi pārthivaḥ । reme saha tayā rājā śacyeva balavr̥trahā ॥

अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव । अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥

atīva mudito rājā bhrājamāno ’ṁśumān iva । arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan ॥

ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः । अन्यैश्च क्रतुभिर्धीमान्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥

īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ । anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ ॥

पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च । दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥

punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca । damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ ॥

एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः । ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥

evaṁ sa yajamānaś ca viharaṁś ca narādhipaḥ । rarakṣa vasusaṁpūrṇāṁ vasudhāṁ vasudhādhipaḥ ॥