Adhyāya 50

बृहदश्व उवाच । आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ॥

br̥hadaśva uvāca । āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī । upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ ॥

अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा । उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ॥

atiṣṭhan manujendrāṇāṁ mūrdhni devapatir yathā । upary upari sarveṣām āditya iva tejasā ॥

ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपतिः । अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः ॥

brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ । akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ ॥

ईप्सितो वरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः । रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम् ॥

īpsito varanārīṇām udāraḥ saṁyatendriyaḥ । rakṣitā dhanvināṁ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam ॥

तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः । शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥

tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ । śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ ॥

स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः । तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ॥

sa prajārthe paraṁ yatnam akarot susamāhitaḥ । tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata ॥

तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् । महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम् ॥

taṁ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit । mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam ॥

तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः ॥

tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṁ dadau । kanyāratnaṁ kumārāṁś ca trīn udārān mahāyaśāḥ ॥

दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् । उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान् ॥

damayantīṁ damaṁ dāntaṁ damanaṁ ca suvarcasam । upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān ॥

दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया । सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा ॥

damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā । saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā ॥

अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम् । शतं सखीनां च तथा पर्युपास्ते शचीमिव ॥

atha tāṁ vayasi prāpte dāsīnāṁ samalaṁkr̥tam । śataṁ sakhīnāṁ ca tathā paryupāste śacīm iva ॥

तत्र स्म भ्राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता । सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामिनी यथा । अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना ॥

tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā । sakhīmadhye ’navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā । atīva rūpasaṁpannā śrīr ivāyatalocanā ॥

न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित् । मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वा न च श्रुता । चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी ॥

na deveṣu na yakṣeṣu tādr̥g rūpavatī kva cit । mānuṣeṣv api cānyeṣu dr̥ṣṭapūrvā na ca śrutā । cittapramāthinī bālā devānām api sundarī ॥

नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि । कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ॥

nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi । kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam ॥

तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् । नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः ॥

tasyāḥ samīpe tu nalaṁ praśaśaṁsuḥ kutūhalāt । naiṣadhasya samīpe tu damayantīṁ punaḥ punaḥ ॥

तयोरदृष्टकामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान् । अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः ॥

tayor adr̥ṣṭakāmo ’bhūc chr̥ṇvatoḥ satataṁ guṇān । anyonyaṁ prati kaunteya sa vyavardhata hr̥cchayaḥ ॥

अशक्नुवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा । अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः ॥

aśaknuvan nalaḥ kāmaṁ tadā dhārayituṁ hr̥dā । antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ ॥

स ददर्श तदा हंसाञ्जातरूपपरिच्छदान् । वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम् ॥

sa dadarśa tadā haṁsāñ jātarūpaparicchadān । vane vicaratāṁ teṣām ekaṁ jagrāha pakṣiṇam ॥

ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम् । न हन्तव्योऽस्मि ते राजन्करिष्यामि हि ते प्रियम् ॥

tato ’ntarikṣago vācaṁ vyājahāra tadā nalam । na hantavyo ’smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam ॥

दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध । यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित् ॥

damayantīsakāśe tvāṁ kathayiṣyāmi naiṣadha । yathā tvad anyaṁ puruṣaṁ na sā maṁsyati karhi cit ॥

एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः । ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः ॥

evam uktas tato haṁsam utsasarja mahīpatiḥ । te tu haṁsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṁs tataḥ ॥

विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके । निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान् ॥

vidarbhanagarīṁ gatvā damayantyās tadāntike । nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān ॥

सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता । हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥

sā tān adbhutarūpān vai dr̥ṣṭvā sakhigaṇāvr̥tā । hr̥ṣṭā grahītuṁ khagamāṁs tvaramāṇopacakrame ॥

अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने । एकैकशस्ततः कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन् ॥

atha haṁsā visasr̥puḥ sarvataḥ pramadāvane । ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṁsān samupādravan ॥

दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके । स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥

damayantī tu yaṁ haṁsaṁ samupādhāvad antike । sa mānuṣīṁ giraṁ kr̥tvā damayantīm athābravīt ॥

दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः । अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः ॥

damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ । aśvinoḥ sadr̥śo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ ॥

तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि । सफलं ते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ॥

tasya vai yadi bhāryā tvaṁ bhavethā varavarṇini । saphalaṁ te bhavej janma rūpaṁ cedaṁ sumadhyame ॥

वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान् । दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः ॥

vayaṁ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān । dr̥ṣṭavanto na cāsmābhir dr̥ṣṭapūrvas tathāvidhaḥ ॥

त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः । विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत् ॥

tvaṁ cāpi ratnaṁ nārīṇāṁ nareṣu ca nalo varaḥ । viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṁgamo guṇavān bhavet ॥

एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते । अब्रवीत्तत्र तं हंसं तमप्येवं नलं वद ॥

evam uktā tu haṁsena damayantī viśāṁ pate । abravīt tatra taṁ haṁsaṁ tam apy evaṁ nalaṁ vada ॥

तथेत्युक्त्वाण्डजः कन्यां वैदर्भस्य विशां पते । पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत् ॥

tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṁ vaidarbhasya viśāṁ pate । punar āgamya niṣadhān nale sarvaṁ nyavedayat ॥