Adhyāya 51

बृहदश्व उवाच । दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत । तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥

br̥hadaśva uvāca । damayantī tu tac chrutvā vaco haṁsasya bhārata । tadā prabhr̥ti nasvasthā nalaṁ prati babhūva sā ॥

ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥

tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kr̥śā । babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā ॥

ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ॥

ūrdhvadr̥ṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā । na śayyāsanabhogeṣu ratiṁ vindati karhi cit ॥

न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः । तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिङ्गितैः ॥

na naktaṁ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ । tām asvasthāṁ tadākārāṁ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ ॥

ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः । न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥

tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ । nyavedayata nasvasthāṁ damayantīṁ nareśvara ॥

तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात् । चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्स्वां सुतां प्रति ॥

tac chrutvā nr̥patir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt । cintayām āsa tat kāryaṁ sumahat svāṁ sutāṁ prati ॥

स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । अपश्यदात्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥

sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṁ sutāṁ prāptayauvanām । apaśyad ātmanaḥ kāryaṁ damayantyāḥ svayaṁvaram ॥

स संनिपातयामास महीपालान्विशां पते । अनुभूयतामयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥

sa saṁnipātayām āsa mahīpālān viśāṁ pate । anubhūyatām ayaṁ vīrāḥ svayaṁvara iti prabho ॥

श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् । अभिजग्मुस्तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥

śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṁvaram । abhijagmus tadā bhīmaṁ rājāno bhīmaśāsanāt ॥

हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥

hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṁdharām । vicitramālyābharaṇair balair dr̥śyaiḥ svalaṁkr̥taiḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु पुराणावृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ ॥

etasminn eva kāle tu purāṇāv r̥ṣisattamau । aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau ॥

नारदः पर्वतश्चैव महात्मानौ महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥

nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau । devarājasya bhavanaṁ viviśāte supūjitau ॥

तावर्चित्वा सहस्राक्षस्ततः कुशलमव्ययम् । पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥

tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam । papracchānāmayaṁ cāpi tayoḥ sarvagataṁ vibhuḥ ॥

नारद उवाच । आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर । लोके च मघवन्कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥

nārada uvāca । āvayoḥ kuśalaṁ deva sarvatragatam īśvara । loke ca maghavan kr̥tsne nr̥pāḥ kuśalino vibho ॥

बृहदश्व उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः ॥

br̥hadaśva uvāca । nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavr̥trahā । dharmajñāḥ pr̥thivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ ॥

शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः । अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक् ॥

śastreṇa nidhanaṁ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ । ayaṁ loko ’kṣayas teṣāṁ yathaiva mama kāmadhuk ॥

क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालानतिथीन्दयितान्मम ॥

kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham । āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama ॥

एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत । शृणु मे भगवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥

evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata । śr̥ṇu me bhagavan yena na dr̥śyante mahīkṣitaḥ ॥

विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥

vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā । rūpeṇa samatikrāntā pr̥thivyāṁ sarvayoṣitaḥ ॥

तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव । तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥

tasyāḥ svayaṁvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva । tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ ॥

तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः । काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥

tāṁ ratnabhūtāṁ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ । kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavr̥traniṣūdana ॥

एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः । आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः ॥

etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ । ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ ॥

ततस्तच्छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् । श्रुत्वा चैवाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत ॥

tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat । śrutvā caivābruvan hr̥ṣṭā gacchāmo vayam apy uta ॥

ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः । विदर्भानभितो जग्मुर्यत्र सर्वे महीक्षितः ॥

tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ । vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ॥

नलोऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः ॥

nalo ’pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṁ samāgamam । abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ ॥

अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा ॥

atha devāḥ pathi nalaṁ dadr̥śur bhūtale sthitam । sākṣād iva sthitaṁ mūrtyā manmathaṁ rūpasaṁpadā ॥

तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् । तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥

taṁ dr̥ṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṁ yathā ravim । tasthur vigatasaṁkalpā vismitā rūpasaṁpadā ॥

ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ॥

tato ’ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ । abruvan naiṣadhaṁ rājann avatīrya nabhastalāt ॥

भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् । अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥

bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān । asmākaṁ kuru sāhāyyaṁ dūto bhava narottama ॥