Adhyāya 46

जनमेजय उवाच । अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः । धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत् ॥

janamejaya uvāca । atyadbhutam idaṁ karma pārthasyāmitatejasaḥ । dhr̥tarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kim abravīt ॥

वैशंपायन उवाच । शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः । द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śakralokagataṁ pārthaṁ śrutvā rājāmbikāsutaḥ । dvaipāyanād r̥ṣiśreṣṭhāt saṁjayaṁ vākyam abravīt ॥

श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः । कच्चित्तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे ॥

śrutaṁ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ । kaccit tavāpi viditaṁ yathātathyena sārathe ॥

प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः । मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति ॥

pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ । mama putraḥ sudurbuddhiḥ pr̥thivīṁ ghātayiṣyati ॥

यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः । त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः ॥

yasya nityam r̥tā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ । trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṁjayaḥ ॥

अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान् । कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः ॥

asyataḥ karṇinārācāṁs tīkṣṇāgrāṁś ca śilāśitān । ko ’rjunasyāgratas tiṣṭhed api mr̥tyur jarātigaḥ ॥

मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः । येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम् ॥

mama putrā durātmānaḥ sarve mr̥tyuvaśaṁ gatāḥ । yeṣāṁ yuddhaṁ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam ॥

तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः । अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्रथी ॥

tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ । aniśaṁ cintayāno ’pi ya enam udiyād rathī ॥

द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे । महान्स्यात्संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम् ॥

droṇakarṇau pratīyātāṁ yadi bhīṣmo ’pi vā raṇe । mahān syāt saṁśayo loke na tu paśyāmi no jayam ॥

घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः । अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः ॥

ghr̥ṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ । amarṣī balavān pārthaḥ saṁrambhī dr̥ḍhavikramaḥ ॥

भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजितम् । सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ॥

bhavet sutumulaṁ yuddhaṁ sarvaśo ’py aparājitam । sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ ॥

अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः । वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तेषां वा फल्गुनस्य वा ॥

api sarveśvaratvaṁ hi na vāñcheran parājitāḥ । vadhe nūnaṁ bhavec chāntis teṣāṁ vā phalgunasya vā ॥

न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते । मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः ॥

na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate । manyus tasya kathaṁ śāmyen mandān prati samutthitaḥ ॥

त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् । जिगाय पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ ॥

tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave ’gnim atarpayat । jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau ॥

शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रं निपतन्मूर्ध्नि संजय । न तु कुर्युः शराः शेषमस्तास्तात किरीटिना ॥

śeṣaṁ kuryād girer vajraṁ nipatan mūrdhni saṁjaya । na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā ॥

यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम् । तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मे सुतान् ॥

yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram । tathā pārthabhujotsr̥ṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān ॥

अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः । प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः ॥

api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ । pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ ॥

यदुद्वपन्प्रवपंश्चैव बाणा;न्स्थाताततायी समरे किरीटी । सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा; भवेद्यथा तद्वदपारणीयः ॥

yad udvapan pravapaṁś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī । sr̥ṣṭo ’ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ ॥

संजय उवाच । यदेतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति । सर्वमेतद्यथात्थ त्वं नैतन्मिथ्या महीपते ॥

saṁjaya uvāca । yad etat kathitaṁ rājaṁs tvayā duryodhanaṁ prati । sarvam etad yathāttha tvaṁ naitan mithyā mahīpate ॥

मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्तेऽमितौजसः । दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥

manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te ’mitaujasaḥ । dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇāṁ sabhāṁ nītāṁ dharmapatnīṁ yaśasvinīm ॥

दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः । कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः ॥

duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ । karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ ॥

श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे । एकादशतनुः स्थाणुर्धनुषा परितोषितः ॥

śrutaṁ hi te mahārāja yathā pārthena saṁyuge । ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ ॥

कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम् । जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम् ॥

kairātaṁ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam । jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam ॥

तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम् । अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम् ॥

tatrainaṁ lokapālās te darśayām āsur arjunam । astrahetoḥ parākrāntaṁ tapasā kauravarṣabham ॥

नैतदुत्सहतेऽन्यो हि लब्धुमन्यत्र फल्गुनात् । साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि ॥

naitad utsahate ’nyo hi labdhum anyatra phalgunāt । sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṁ naro bhuvi ॥

महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान् । कस्तमुत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान् ॥

maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān । kas tam utsahate vīraṁ yuddhe jarayituṁ pumān ॥

आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान् ॥

āsāditam idaṁ ghoraṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । draupadīṁ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān ॥

यत्र विस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह वचो महत् । दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ ॥

yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat । dr̥ṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau ॥

ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया । त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः ॥

ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā । trayodaśānāṁ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ ॥

सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः । सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः ॥

sarve praharatāṁ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ । sarve sarvāstravidvāṁso devair api sudurjayāḥ ॥

मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे । अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः ॥

manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṁ tava saṁyuge । antaṁ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः । पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kiṁ kr̥taṁ sūta karṇena vadatā paruṣaṁ vacaḥ । paryāptaṁ vairam etāvad yat kr̥ṣṇā sā sabhāṁ gatā ॥

अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः । येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते ॥

apīdānīṁ mama sutās tiṣṭheran mandacetasaḥ । yeṣāṁ bhrātā gurur jyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate ॥

ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक् । दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतनम् ॥

mamāpi vacanaṁ sūta na śuśrūṣati mandabhāk । dr̥ṣṭvā māṁ cakṣuṣā hīnaṁ nirviceṣṭam acetanam ॥

ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः । तेऽप्यस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः ॥

ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ । te ’py asya bhūyaso doṣān vardhayanti vicetasaḥ ॥

स्वैरमुक्ता अपि शराः पार्थेनामिततेजसा । निर्दहेयुर्मम सुतान्किं पुनर्मन्युनेरिताः ॥

svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā । nirdaheyur mama sutān kiṁ punar manyuneritāḥ ॥

पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः । दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि ॥

pārthabāhubalotsr̥ṣṭā mahācāpaviniḥsr̥tāḥ । divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surān api ॥

यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः । हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम् ॥

yasya mantrī ca goptā ca suhr̥c caiva janārdanaḥ । haris trailokyanāthaḥ sa kiṁ nu tasya na nirjitam ॥

इदं च सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय । महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः ॥

idaṁ ca sumahac citram arjunasyeha saṁjaya । mahādevena bāhubhyāṁ yat sameta iti śrutiḥ ॥

प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा । फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च ॥

pratyakṣaṁ sarvalokasya khāṇḍave yatkr̥taṁ purā । phalgunena sahāyārthe vahner dāmodareṇa ca ॥

सर्वथा नास्ति मे पुत्रः सामात्यः सहबान्धवः । क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते ॥

sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ । kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate ॥