Adhyāya 45

वैशंपायन उवाच । ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् । शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyam uttamam । śakrasya matam ājñāya pārtham ānarcur añjasā ॥

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् । प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम् ॥

pādyam ācamanīyaṁ ca pratigrāhya nr̥pātmajam । praveśayām āsur atho puraṁdaraniveśanam ॥

एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः । उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ॥

evaṁ saṁpūjito jiṣṇur uvāsa bhavane pituḥ । upaśikṣan mahāstrāṇi sasaṁhārāṇi pāṇḍavaḥ ॥

शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम् । अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः ॥

śakrasya hastād dayitaṁ vajram astraṁ durutsaham । aśanīś ca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ ॥

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः । पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखी ॥

gr̥hītāstras tu kaunteyo bhrātr̥̄n sasmāra pāṇḍavaḥ । puraṁdaraniyogāc ca pañcābdam avasat sukhī ॥

ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते । नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ॥

tataḥ śakro ’bravīt pārthaṁ kr̥tāstraṁ kāla āgate । nr̥ttaṁ gītaṁ ca kaunteya citrasenād avāpnuhi ॥

वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते । तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति ॥

vāditraṁ devavihitaṁ nr̥loke yan na vidyate । tad arjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati ॥

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः । स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ॥

sakhāyaṁ pradadau cāsya citrasenaṁ puraṁdaraḥ । sa tena saha saṁgamya reme pārtho nirāmayaḥ ॥

कदाचिदटमानस्तु महर्षिरुत लोमशः । जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥

kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ । jagāma śakrabhavanaṁ puraṁdaradidr̥kṣayā ॥

स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः । ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥

sa sametya namaskr̥tya devarājaṁ mahāmuniḥ । dadarśārdhāsanagataṁ pāṇḍavaṁ vāsavasya ha ॥

ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे । निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥

tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare । niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ ॥

तस्य दृष्ट्वाभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम् । कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान् ॥

tasya dr̥ṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam । kathaṁ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān ॥

किं त्वस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः । य एवमुपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥

kiṁ tv asya sukr̥taṁ karma lokā vā ke vinirjitāḥ । ya evam upasaṁprāptaḥ sthānaṁ devanamaskr̥tam ॥

तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः । लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः ॥

tasya vijñāya saṁkalpaṁ śakro vr̥traniṣūdanaḥ । lomaśaṁ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ ॥

ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम् । नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वमुपागतः ॥

brahmarṣe śrūyatāṁ yat te manasaitad vivakṣitam । nāyaṁ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ ॥

महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः । अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात् ॥

maharṣe mama putro ’yaṁ kuntyāṁ jāto mahābhujaḥ । astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt ॥

अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम् । शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम् ॥

aho nainaṁ bhavān vetti purāṇam r̥ṣisattamam । śr̥ṇu me vadato brahman yo ’yaṁ yac cāsya kāraṇam ॥

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ॥

naranārāyaṇau yau tau purāṇāv r̥ṣisattamau । tāv imāv abhijānīhi hr̥ṣīkeśadhanaṁjayau ॥

यन्न शक्यं सुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः । तदाश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम् ॥

yan na śakyaṁ surair draṣṭum r̥ṣibhir vā mahātmabhiḥ । tad āśramapadaṁ puṇyaṁ badarī nāma viśrutam ॥

स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च । यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ॥

sa nivāso ’bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca । yataḥ pravavr̥te gaṅgā siddhacāraṇasevitā ॥

तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती । भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ॥

tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī । bhūmer bhārāvataraṇaṁ mahāvīryau kariṣyataḥ ॥

उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति । विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिताः ॥

udvr̥ttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti । vipriyeṣu sthitāsmākaṁ varadānena mohitāḥ ॥

तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः । देवान्न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते ॥

tarkayante surān hantuṁ baladarpasamanvitāḥ । devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te ॥

पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः । सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं स्म तान् ॥

pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ । sarve devanikāyā hi nālaṁ yodhayituṁ sma tān ॥

योऽसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मधुनिषूदनः । कपिलो नाम देवोऽसौ भगवानजितो हरिः ॥

yo ’sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ । kapilo nāma devo ’sau bhagavān ajito hariḥ ॥

येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम् । दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ॥

yena pūrvaṁ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam । darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho ॥

तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम । पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम् ॥

tena kāryaṁ mahat kāryam asmākaṁ dvijasattama । pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṁśayam ॥

अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने । तान्निहत्य रणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान् ॥

ayaṁ teṣāṁ samastānāṁ śaktaḥ pratisamāsane । tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān ॥

भवांश्चास्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम् । काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम् ॥

bhavāṁś cāsmanniyogena yātu tāvan mahītalam । kāmyake drakṣyase vīraṁ nivasantaṁ yudhiṣṭhiram ॥

स वाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः । नोत्कण्ठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति ॥

sa vācyo mama saṁdeśād dharmātmā satyasaṁgaraḥ । notkaṇṭhā phalgune kāryā kr̥tāstraḥ śīghram eṣyati ॥

नाशुद्धबाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे । भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम् ॥

nāśuddhabāhuvīryeṇa nākr̥tāstreṇa vā raṇe । bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum ॥

गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः । नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमेयिवान् ॥

gr̥hītāstro guḍākeśo mahābāhur mahāmanāḥ । nr̥ttavāditragītānāṁ divyānāṁ pāram eyivān ॥

भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर । भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम ॥

bhavān api viviktāni tīrthāni manujeśvara । bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ sarvair draṣṭum arhaty ariṁdama ॥

तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः । राज्यं भोक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मषः ॥

tīrtheṣv āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ । rājyaṁ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ ॥

भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतले । त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः ॥

bhavāṁś cainaṁ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṁ mahītale । trātum arhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ ॥

गिरिदुर्गेषु हि सदा देशेषु विषमेषु च । वसन्ति राक्षसा रौद्रास्तेभ्यो रक्षेत्सदा भवान् ॥

giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca । vasanti rākṣasā raudrās tebhyo rakṣet sadā bhavān ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः । काम्यकं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम् ॥

sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ । kāmyakaṁ vanam uddiśya samupāyān mahītalam ॥

ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम् । तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम् ॥

dadarśa tatra kaunteyaṁ dharmarājam ariṁdamam । tāpasair bhrātr̥bhiś caiva sarvataḥ parivāritam ॥