Adhyāya 3

वैशंपायन उवाच । शौनकेनैवमुक्तस्तु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । पुरोहितमुपागम्य भ्रातृमध्येऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । purohitam upāgamya bhrātr̥madhye ’bravīd idam ॥

प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः । न चास्मि पालने शक्तो बहुदुःखसमन्वितः ॥

prasthitaṁ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ । na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ ॥

परित्यक्तुं न शक्नोमि दानशक्तिश्च नास्ति मे । कथमत्र मया कार्यं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे ॥

parityaktuṁ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me । katham atra mayā kāryaṁ bhagavāṁs tad bravītu me ॥

मुहूर्तमिव स ध्यात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम् । युधिष्ठिरमुवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः ॥

muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṁ gatim । yudhiṣṭhiram uvācedaṁ dhaumyo dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

पुरा सृष्टानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम् । ततोऽनुकम्पया तेषां सविता स्वपिता इव ॥

purā sr̥ṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhr̥śam । tato ’nukampayā teṣāṁ savitā svapitā iva ॥

गत्वोत्तरायणं तेजोरसानुद्धृत्य रश्मिभिः । दक्षिणायनमावृत्तो महीं निविशते रविः ॥

gatvottarāyaṇaṁ tejorasān uddhr̥tya raśmibhiḥ । dakṣiṇāyanam āvr̥tto mahīṁ niviśate raviḥ ॥

क्षेत्रभूते ततस्तस्मिन्नोषधीरोषधीपतिः । दिवस्तेजः समुद्धृत्य जनयामास वारिणा ॥

kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ । divas tejaḥ samuddhr̥tya janayām āsa vāriṇā ॥

निषिक्तश्चन्द्रतेजोभिः सूयते भूगतो रविः । ओषध्यः षड्रसा मेध्यास्तदन्नं प्राणिनां भुवि ॥

niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ । oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṁ prāṇināṁ bhuvi ॥

एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम् । पितैष सर्वभूतानां तस्मात्तं शरणं व्रज ॥

evaṁ bhānumayaṁ hy annaṁ bhūtānāṁ prāṇadhāraṇam । pitaiṣa sarvabhūtānāṁ tasmāt taṁ śaraṇaṁ vraja ॥

राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः । उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास्तप आस्थाय पुष्कलम् ॥

rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ । uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam ॥

भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च । तपोयोगसमाधिस्थैरुद्धृता ह्यापदः प्रजाः ॥

bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca । tapoyogasamādhisthair uddhr̥tā hy āpadaḥ prajāḥ ॥

तथा त्वमपि धर्मात्मन्कर्मणा च विशोधितः । तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन्भर भारत ॥

tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ । tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata ॥

एवमुक्तस्तु धौम्येन तत्कालसदृशं वचः । धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठदुत्तमम् ॥

evam uktas tu dhaumyena tat kālasadr̥śaṁ vacaḥ । dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam ॥

पुष्पोपहारैर्बलिभिरर्चयित्वा दिवाकरम् । योगमास्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः । गाङ्गेयं वार्युपस्पृष्य प्राणायामेन तस्थिवान् ॥

puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram । yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ । gāṅgeyaṁ vāry upaspr̥ṣya prāṇāyāmena tasthivān ॥

जनमेजय उवाच । कथं कुरूणामृषभः स तु राजा युधिष्ठिरः । विप्रार्थमाराधितवान्सूर्यमद्भुतविक्रमम् ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ kurūṇām r̥ṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ । viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam ॥

वैशंपायन उवाच । शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः । क्षणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्यशेषतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ । kṣaṇaṁ ca kuru rājendra sarvaṁ vakṣyāmy aśeṣataḥ ॥

धौम्येन तु यथ प्रोक्तं पार्थाय सुमहात्मने । नाम्नामष्टशतं पुण्यं तच्छृणुष्व महामते ॥

dhaumyena tu yatha proktaṁ pārthāya sumahātmane । nāmnām aṣṭaśataṁ puṇyaṁ tac chr̥ṇuṣva mahāmate ॥

सूर्योऽर्यमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः । गभस्तिमानजः कालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः ॥

sūryo ’ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ । gabhastimān ajaḥ kālo mr̥tyur dhātā prabhākaraḥ ॥

पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम् । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च ॥

pr̥thivy āpaś ca tejaś ca khaṁ vāyuś ca parāyaṇam । somo br̥haspatiḥ śukro budho ’ṅgāraka eva ca ॥

इन्द्रो विवस्वान्दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥

indro vivasvān dīptāṁśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ । brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ ॥

वैद्युतो जाठरश्चाग्निरैन्धनस्तेजसां पतिः । धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः ॥

vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṁ patiḥ । dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ ॥

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिः सर्वामराश्रयः । कला काष्ठा मुहूर्ताश्च पक्षा मासा ऋतुस्तथा ॥

kr̥taṁ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ । kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā r̥tus tathā ॥

संवत्सरकरोऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः । पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥

saṁvatsarakaro ’śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ । puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ ॥

लोकाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । वरुणः सागरोंऽशुश्च जीमूतो जीवनोऽरिहा ॥

lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ । varuṇaḥ sāgaro ’ṁśuś ca jīmūto jīvano ’rihā ॥

भूताश्रयो भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः । मणिः सुवर्णो भूतादिः कामदः सर्वतोमुखः ॥

bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ । maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ ॥

जयो विशालो वरदः शीघ्रगः प्राणधारणः । धन्वन्तरिर्धूमकेतुरादिदेवोऽदितेः सुतः ॥

jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ । dhanvantarir dhūmaketur ādidevo ’diteḥ sutaḥ ॥

द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥

dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ । svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ triviṣṭapam ॥

देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः ॥

dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ । carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ ॥

एतद्वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः । नाम्नामष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना ॥

etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ । nāmnām aṣṭaśataṁ puṇyaṁ śakreṇoktaṁ mahātmanā ॥

शक्राच्च नारदः प्राप्तो धौम्यश्च तदनन्तरम् । धौम्याद्युधिष्ठिरः प्राप्य सर्वान्कामानवाप्तवान् ॥

śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram । dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān ॥

सुरपितृगणयक्षसेवितं; ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम् । वरकनकहुताशनप्रभं; त्वमपि मनस्यभिधेहि भास्करम् ॥

surapitr̥gaṇayakṣasevitaṁ; hy asuraniśācarasiddhavanditam । varakanakahutāśanaprabhaṁ; tvam api manasy abhidhehi bhāskaram ॥

सूर्योदये यस्तु समाहितः पठे;त्स पुत्रलाभं धनरत्नसंचयान् । लभेत जातिस्मरतां सदा नरः; स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम् ॥

sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet; sa putralābhaṁ dhanaratnasaṁcayān । labheta jātismaratāṁ sadā naraḥ; smr̥tiṁ ca medhāṁ ca sa vindate parām ॥

इमं स्तवं देववरस्य यो नरः; प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः । स मुच्यते शोकदवाग्निसागरा;ल्लभेत कामान्मनसा यथेप्सितान् ॥

imaṁ stavaṁ devavarasya yo naraḥ; prakīrtayec chucisumanāḥ samāhitaḥ । sa mucyate śokadavāgnisāgarāl; labheta kāmān manasā yathepsitān ॥