Adhyāya 2

वैशंपायन उवाच । प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः । तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prabhātāyāṁ tu śarvaryāṁ teṣām akliṣṭakarmaṇām । vanaṁ yiyāsatāṁ viprās tasthur bhikṣābhujo ’grataḥ । tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः । फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥

vayaṁ hi hr̥tasarvasvā hr̥tarājyā hr̥taśriyaḥ । phalamūlāmiṣāhārā vanaṁ yāsyāma duḥkhitāḥ ॥

वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् । परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥

vanaṁ ca doṣabahulaṁ bahuvyālasarīsr̥pam । parikleśaś ca vo manye dhruvaṁ tatra bhaviṣyati ॥

ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । किं पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥

brāhmaṇānāṁ parikleśo daivatāny api sādayet । kiṁ punar mām ito viprā nivartadhvaṁ yatheṣṭataḥ ॥

ब्राह्मणा ऊचुः । गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः । नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः ॥

brāhmaṇā ūcuḥ । gatir yā bhavatāṁ rājaṁs tāṁ vayaṁ gantum udyatāḥ । nārhathāsmān parityaktuṁ bhaktān saddharmadarśinaḥ ॥

अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥

anukampāṁ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate । viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu ॥

युधिष्ठिर उवाच । ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mamāpi paramā bhaktir brāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ । sahāyaviparibhraṁśas tv ayaṁ sādayatīva mām ॥

आहरेयुर्हि मे येऽपि फलमूलमृगांस्तथा । त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥

āhareyur hi me ye ’pi phalamūlamr̥gāṁs tathā । ta ime śokajair duḥkhair bhrātaro me vimohitāḥ ॥

द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च । दुःखान्वितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥

draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca । duḥkhānvitān imān kleśair nāhaṁ yoktum ihotsahe ॥

ब्राह्मणा ऊचुः । अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव । स्वयमाहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम् ॥

brāhmaṇā ūcuḥ । asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūt te hr̥di pārthiva । svayam āhr̥tya vanyāni anuyāsyāmahe vayam ॥

अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव । कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥

anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṁ tava । kathābhiś cānukūlābhiḥ saha raṁsyāmahe vane ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह । न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam etan na saṁdeho rameyaṁ brāhmaṇaiḥ saha । nyūnabhāvāt tu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ ॥

कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृतभोजनान् । मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥

kathaṁ drakṣyāmi vaḥ sarvān svayam āhr̥tabhojanān । madbhaktyā kliśyato ’narhān dhik pāpān dhr̥tarāṣṭrajān ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः । योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā sa nr̥paḥ śocan niṣasāda mahītale । tam adhyātmaratir vidvāñ śaunako nāma vai dvijaḥ । yoge sāṁkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt ॥

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥

na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu । śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ॥

अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम् । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्यवस्थिता ॥

aṣṭāṅgāṁ buddhim āhur yāṁ sarvāśreyovighātinīm । śrutismr̥tisamāyuktāṁ sā rājaṁs tvayy avasthitā ॥

अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥

arthakr̥cchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca । śārīramānasair duḥkhair na sīdanti bhavadvidhāḥ ॥

श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना ॥

śrūyatāṁ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā । ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā ॥

मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् । तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु ॥

manodehasamutthābhyāṁ duḥkhābhyām arditaṁ jagat । tayor vyāsasamāsābhyāṁ śamopāyam imaṁ śr̥ṇu ॥

व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् । दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥

vyādher aniṣṭasaṁsparśāc chramād iṣṭavivarjanāt । duḥkhaṁ caturbhiḥ śārīraṁ kāraṇaiḥ saṁpravartate ॥

तदाशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु ॥

tad āśupratikārāc ca satataṁ cāvicintanāt । ādhivyādhipraśamanaṁ kriyāyogadvayena tu ॥

मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥

matimanto hy ato vaidyāḥ śamaṁ prāg eva kurvate । mānasasya priyākhyānaiḥ saṁbhogopanayair nr̥ṇām ॥

मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥

mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate । ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṁstham ivodakam ॥

मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना । प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥

mānasaṁ śamayet tasmāj jñānenāgnim ivāmbunā । praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati ॥

मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥

manaso duḥkhamūlaṁ tu sneha ity upalabhyate । snehāt tu sajjate jantur duḥkhayogam upaiti ca ॥

स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥

snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca । śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṁ snehāt pravartate ॥

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥

snehāt karaṇarāgaś ca prajajñe vaiṣayas tathā । aśreyaskāv ubhāv etau pūrvas tatra guruḥ smr̥taḥ ॥

कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् । धर्मार्थिनं तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत् ॥

koṭarāgnir yathāśeṣaṁ samūlaṁ pādapaṁ dahet । dharmārthinaṁ tathālpo ’pi rāgadoṣo vināśayet ॥

विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात् । विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥

viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt । virāgaṁ bhajate jantur nirvairo niṣparigrahaḥ ॥

तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥

tasmāt snehaṁ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṁcayāt । svaśarīrasamutthaṁ tu jñānena vinivartayet ॥

ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥

jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kr̥tātmasu । na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣv ivodakam ॥

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा प्रवर्तते ॥

rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikr̥ṣyate । icchā saṁjāyate tasya tatas tr̥ṣṇā pravartate ॥

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम् । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥

tr̥ṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nr̥ṇām । adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī ॥

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ । yo ’sau prāṇāntiko rogas tāṁ tr̥ṣṇāṁ tyajataḥ sukham ॥

अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता अयोनिज इवानलः ॥

anādyantā tu sā tr̥ṣṇā antardehagatā nr̥ṇām । vināśayati saṁbhūtā ayonija ivānalaḥ ॥

यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥

yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśam r̥cchati । tathākr̥tātmā lobhena sahajena vinaśyati ॥

राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥

rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api । bhayam arthavatāṁ nityaṁ mr̥tyoḥ prāṇabhr̥tām iva ॥

यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥

yathā hy āmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi । bhakṣyate salile matsyais tathā sarveṇa vittavān ॥

अर्थ एव हि केषांचिदनर्थो भविता नृणाम् । अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः । तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥

artha eva hi keṣāṁ cid anartho bhavitā nr̥ṇām । arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ । tasmād arthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ ॥

कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च । अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥

kārpaṇyaṁ darpamānau ca bhayam udvega eva ca । arthajāni viduḥ prājñā duḥkhāny etāni dehinām ॥

अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा । नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥

arthasyopārjane duḥkhaṁ pālane ca kṣaye tathā । nāśe duḥkhaṁ vyaye duḥkhaṁ ghnanti caivārthakāraṇāt ॥

अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चापि तेऽसुखाः । दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥

arthā duḥkhaṁ parityaktuṁ pālitāś cāpi te ’sukhāḥ । duḥkhena cādhigamyante teṣāṁ nāśaṁ na cintayet ॥

असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः । अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम् ॥

asaṁtoṣaparā mūḍhāḥ saṁtoṣaṁ yānti paṇḍitāḥ । anto nāsti pipāsāyāḥ saṁtoṣaḥ paramaṁ sukham ॥

तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः । अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः । ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ॥

tasmāt saṁtoṣam eveha dhanaṁ paśyanti paṇḍitāḥ । anityaṁ yauvanaṁ rūpaṁ jīvitaṁ dravyasaṁcayaḥ । aiśvaryaṁ priyasaṁvāso gr̥dhyed eṣu na paṇḍitaḥ ॥

त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जं क्लेशं सहेत कः । न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ॥

tyajeta saṁcayāṁs tasmāt tajjaṁ kleśaṁ saheta kaḥ । na hi saṁcayavān kaś cid dr̥śyate nirupadravaḥ ॥

अतश्च धर्मिभिः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥

ataś ca dharmibhiḥ pumbhir anīhārthaḥ praśasyate । prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṁ varam ॥

युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि । धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥

yudhiṣṭhiraivam artheṣu na spr̥hāṁ kartum arhasi । dharmeṇa yadi te kāryaṁ vimukteccho bhavārthataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nārthopabhogalipsārtham iyam arthepsutā mama । bharaṇārthaṁ tu viprāṇāṁ brahman kāṅkṣe na lobhataḥ ॥

कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥

kathaṁ hy asmadvidho brahman vartamāno gr̥hāśrame । bharaṇaṁ pālanaṁ cāpi na kuryād anuyāyinām ॥

संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते । तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥

saṁvibhāgo hi bhūtānāṁ sarveṣām eva śiṣyate । tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṁ gr̥hamedhinā ॥

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥

tr̥ṇāni bhūmir udakaṁ vāk caturthī ca sūnr̥tā । satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana ॥

देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् । तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥

deyam ārtasya śayanaṁ sthitaśrāntasya cāsanam । tr̥ṣitasya ca pānīyaṁ kṣudhitasya ca bhojanam ॥

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् । प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनम् ॥

cakṣur dadyān mano dadyād vācaṁ dadyāc ca sūnr̥tām । pratyudgamyābhigamanaṁ kuryān nyāyena cārcanam ॥

अघिहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिबान्धवाः । पुत्रदारभृताश्चैव निर्दहेयुरपूजिताः ॥

aghihotram anaḍvāṁś ca jñātayo ’tithibāndhavāḥ । putradārabhr̥tāś caiva nirdaheyur apūjitāḥ ॥

नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् । न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥

nātmārthaṁ pācayed annaṁ na vr̥thā ghātayet paśūn । na ca tat svayam aśnīyād vidhivad yan na nirvapet ॥

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते ॥

śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi । vaiśvadevaṁ hi nāmaitat sāyaṁprātar vidhīyate ॥

विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः । विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥

vighasāśī bhavet tasmān nityaṁ cāmr̥tabhojanaḥ । vighasaṁ bhr̥tyaśeṣaṁ tu yajñaśeṣaṁ tathāmr̥tam ॥

एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥

etāṁ yo vartate vr̥ttiṁ vartamāno gr̥hāśrame । tasya dharmaṁ paraṁ prāhuḥ kathaṁ vā vipra manyase ॥

शौनक उवाच । अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् । येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥

śaunaka uvāca । aho bata mahat kaṣṭaṁ viparītam idaṁ jagat । yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati ॥

शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु । मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥

śiśnodarakr̥te ’prājñaḥ karoti vighasaṁ bahu । moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ ॥

ह्रियते बुध्यमानोऽपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्भ्रान्तैरिव सारथिः ॥

hriyate budhyamāno ’pi naro hāribhir indriyaiḥ । vimūḍhasaṁjño duṣṭāśvair udbhrāntair iva sārathiḥ ॥

षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥

ṣaḍindriyāṇi viṣayaṁ samāgacchanti vai yadā । tadā prādurbhavaty eṣāṁ pūrvasaṁkalpajaṁ manaḥ ॥

मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम् । तस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥

mano yasyendriyagrāmaviṣayaṁ prati coditam । tasyautsukyaṁ saṁbhavati pravr̥ttiś copajāyate ॥

ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्पतंगवत् ॥

tataḥ saṁkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ । viddhaḥ patati lobhāgnau jyotir lobhāt pataṁgavat ॥

ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च विशां पते । महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥

tato vihārair āhārair mohitaś ca viśāṁ pate । mahāmohamukhe magno nātmānam avabudhyate ॥

एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥

evaṁ patati saṁsāre tāsu tāsv iha yoniṣu । avidyākarmatr̥ṣṇābhir bhrāmyamāṇo ’tha cakravat ॥

ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ॥

brahmādiṣu tr̥ṇānteṣu hūteṣu parivartate । jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ ॥

अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥

abudhānāṁ gatis tv eṣā budhānām api me śr̥ṇu । ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ ॥

यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥

yad idaṁ vedavacanaṁ kuru karma tyajeti ca । tasmād dharmān imān sarvān nābhimānāt samācaret ॥

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः । अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṁ kṣamā damaḥ । alobha iti mārgo ’yaṁ dharmasyāṣṭavidhaḥ smr̥taḥ ॥

तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः । कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥

tatra pūrvaś caturvargaḥ pitr̥yānapathe sthitaḥ । kartavyam iti yat kāryaṁ nābhimānāt samācaret ॥

उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा । अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥

uttaro devayānas tu sadbhir ācaritaḥ sadā । aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret ॥

सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥

samyak saṁkalpasaṁbandhāt samyak cendriyanigrahāt । samyag vrataviśeṣāc ca samyak ca gurusevanāt ॥

सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् । सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् । एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ॥

samyag āhārayogāc ca samyak cādhyayanāgamāt । samyak karmopasaṁnyāsāt samyak cittanirodhanāt । evaṁ karmāṇi kurvanti saṁsāravijigīṣavaḥ ॥

रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः । रुद्राः साध्यास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥

rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṁ devatā gatāḥ । rudrāḥ sādhyās tathādityā vasavo ’thāśvināv api । yogaiśvaryeṇa saṁyuktā dhārayanti prajā imāḥ ॥

तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् । तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥

tathā tvam api kaunteya śamam āsthāya puṣkalam । tapasā siddhim anviccha yogasiddhiṁ ca bhārata ॥

पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥

pitr̥mātr̥mayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te । tapasā siddhim anviccha dvijānāṁ bharaṇāya vai ॥

सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् । तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥

siddhā hi yad yad icchanti kurvate tad anugrahāt । tasmāt tapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham ॥