Adhyāya 297

वैशंपायन उवाच । स ददर्श हतान्भ्रातॄँल्लोकपालानिव च्युतान् । युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa dadarśa hatān bhrātr̥̄m̐l lokapālān iva cyutān । yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān ॥

विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् । भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥

viprakīrṇadhanurbāṇaṁ dr̥ṣṭvā nihatam arjunam । bhīmasenaṁ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ ॥

स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः । बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥

sa dīrgham uṣṇaṁ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ । buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ ॥

नैषां शस्त्रप्रहारोऽस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् । भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः । एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ॥

naiṣāṁ śastraprahāro ’sti padaṁ nehāsti kasya cit । bhūtaṁ mahad idaṁ manye bhrātaro yena me hatāḥ । ekāgraṁ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam ॥

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम् । गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥

syāt tu duryodhanenedam upāṁśuvihitaṁ kr̥tam । gāndhārarājaracitaṁ satataṁ jihmabuddhinā ॥

यस्य कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत । कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुर्मतेरकृतात्मनः ॥

yasya kāryam akāryaṁ vā samam eva bhavaty uta । kas tasya viśvased vīro durmater akr̥tātmanaḥ ॥

अथ वा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयं दुरात्मनः । भवेदिति महाबाहुर्बहुधा समचिन्तयत् ॥

atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo ’yaṁ durātmanaḥ । bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat ॥

तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा । मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥

tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṁ dūṣitaṁ yathā । mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātr̥̄ṇām ity acintayat ॥

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् । कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते ॥

ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān । ko ’nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād r̥te ॥

एतेनाध्यवसायेन तत्तोयमवगाढवान् । गाहमानश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥

etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān । gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve ॥

यक्ष उवाच । अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो; मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः । त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र; न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥

yakṣa uvāca । ahaṁ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṁ tavānujāḥ । tvaṁ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pr̥cchato vyākaroṣi ॥

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥

mā tāta sāhasaṁ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ । praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् । पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । rudrāṇāṁ vā vasūnāṁ vā marutāṁ vā pradhānabhāk । pr̥cchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kr̥tam ॥

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च । चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥

himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca । catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā ॥

अतीव ते महत्कर्म कृतं बलवतां वर । यन्न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः । विषहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥

atīva te mahat karma kr̥taṁ balavatāṁ vara । yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ । viṣaheran mahāyuddhe kr̥taṁ te tan mahādbhutam ॥

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् । कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥

na te jānāmi yat kāryaṁ nābhijānāmi kāṅkṣitam । kautūhalaṁ mahaj jātaṁ sādhvasaṁ cāgataṁ mama ॥

येनास्म्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः । पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥

yenāsmy udvignahr̥dayaḥ samutpannaśirojvaraḥ । pr̥cchāmi bhagavaṁs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati ॥

यक्ष उवाच । यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः । मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः ॥

yakṣa uvāca । yakṣo ’ham asmi bhadraṁ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ । mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् । यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्य तदा स्थितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tām aśivāṁ śrutvā vācaṁ sa paruṣākṣarām । yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ ॥

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् । ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥

virūpākṣaṁ mahākāyaṁ yakṣaṁ tālasamucchrayam । jvalanārkapratīkāśam adhr̥ṣyaṁ parvatopamam ॥

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः । मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम् ॥

setum āśritya tiṣṭhantaṁ dadarśa bharatarṣabhaḥ । meghagambhīrayā vācā tarjayantaṁ mahābalam ॥

यक्ष उवाच । इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयासकृत् । बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै सूदिता मया ॥

yakṣa uvāca । ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakr̥t । balāt toyaṁ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā ॥

न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता । पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥

na peyam udakaṁ rājan prāṇān iha parīpsatā । pārtha mā sāhasaṁ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ । praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् । कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । naivāhaṁ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham । kāmaṁ naitat praśaṁsanti santo hi puruṣāḥ sadā ॥

यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषः प्रभो । यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥

yadātmanā svam ātmānaṁ praśaṁset puruṣaḥ prabho । yathāprajñaṁ tu te praśnān prativakṣyāmi pr̥ccha mām ॥

यक्ष उवाच । किं स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः । कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ । kaś cainam astaṁ nayati kasmiṁś ca pratitiṣṭhati ॥

युधिष्ठिर उवाच । ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः । धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ । dharmaś cāstaṁ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati ॥

यक्ष उवाच । केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् । केन द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥

yakṣa uvāca । kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat । kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् । धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat । dhr̥tyā dvitīyavān bhavati buddhimān vr̥ddhasevayā ॥

यक्ष उवाच । किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव । कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥

yakṣa uvāca । kiṁ brāhmaṇānāṁ devatvaṁ kaś ca dharmaḥ satām iva । kaś caiṣāṁ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ॥

युधिष्ठिर उवाच । स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव । मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । svādhyāya eṣāṁ devatvaṁ tapa eṣāṁ satām iva । maraṇaṁ mānuṣo bhāvaḥ parivādo ’satām iva ॥

यक्ष उवाच । किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव । कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥

yakṣa uvāca । kiṁ kṣatriyāṇāṁ devatvaṁ kaś ca dharmaḥ satām iva । kaś caiṣāṁ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ॥

युधिष्ठिर उवाच । इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव । भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । iṣvastram eṣāṁ devatvaṁ yajña eṣāṁ satām iva । bhayaṁ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo ’satām iva ॥

यक्ष उवाच । किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः । का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥

yakṣa uvāca । kim ekaṁ yajñiyaṁ sāma kim ekaṁ yajñiyaṁ yajuḥ । kā caikā vr̥ścate yajñaṁ kāṁ yajño nātivartate ॥

युधिष्ठिर उवाच । प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः । वागेका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । prāṇo vai yajñiyaṁ sāma mano vai yajñiyaṁ yajuḥ । vāg ekā vr̥ścate yajñaṁ tāṁ yajño nātivartate ॥

यक्ष उवाच । किं स्विदापततां श्रेष्ठं किं स्विन्निपततां वरम् । किं स्वित्प्रतिष्ठमानानां किं स्वित्प्रवदतां वरम् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid āpatatāṁ śreṣṭhaṁ kiṁ svin nipatatāṁ varam । kiṁ svit pratiṣṭhamānānāṁ kiṁ svit pravadatāṁ varam ॥

युधिष्ठिर उवाच । वर्षमापततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् । गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । varṣam āpatatāṁ śreṣṭhaṁ bījaṁ nipatatāṁ varam । gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṁ putraḥ pravadatāṁ varaḥ ॥

यक्ष उवाच । इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः । संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥

yakṣa uvāca । indriyārthān anubhavan buddhimām̐l lokapūjitaḥ । saṁmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati ॥

युधिष्ठिर उवाच । देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः । न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । devatātithibhr̥tyānāṁ pitr̥̄ṇām ātmanaś ca yaḥ । na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati ॥

यक्ष उवाच । किं स्विद्गुरुतरं भूमेः किं स्विदुच्चतरं च खात् । किं स्विच्छीघ्रतरं वायोः किं स्विद्बहुतरं नृणाम् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid gurutaraṁ bhūmeḥ kiṁ svid uccataraṁ ca khāt । kiṁ svic chīghrataraṁ vāyoḥ kiṁ svid bahutaraṁ nr̥ṇām ॥

युधिष्ठिर उवाच । माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश्च खात् । मनः शीघ्रतरं वायोश्चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt । manaḥ śīghrataraṁ vāyoś cintā bahutarī nr̥ṇām ॥

यक्ष उवाच । किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति । कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svit suptaṁ na nimiṣati kiṁ svij jātaṁ na copati । kasya svid dhr̥dayaṁ nāsti kiṁ svid vegena vardhate ॥

युधिष्ठिर उवाच । मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṁ jātaṁ na copati । aśmano hr̥dayaṁ nāsti nadī vegena vardhate ॥

यक्ष उवाच । किं स्वित्प्रवसतो मित्रं किं स्विन्मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svit pravasato mitraṁ kiṁ svin mitraṁ gr̥he sataḥ । āturasya ca kiṁ mitraṁ kiṁ svin mitraṁ mariṣyataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sārthaḥ pravasato mitraṁ bhāryā mitraṁ gr̥he sataḥ । āturasya bhiṣaṅ mitraṁ dānaṁ mitraṁ mariṣyataḥ ॥

यक्ष उवाच । किं स्विदेको विचरति जातः को जायते पुनः । किं स्विद्धिमस्य भैषज्यं किं स्विदावपनं महत् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ । kiṁ svid dhimasya bhaiṣajyaṁ kiṁ svid āvapanaṁ mahat ॥

युधिष्ठिर उवाच । सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ । agnir himasya bhaiṣajyaṁ bhūmir āvapanaṁ mahat ॥

यक्ष उवाच । किं स्विदेकपदं धर्म्यं किं स्विदेकपदं यशः । किं स्विदेकपदं स्वर्ग्यं किं स्विदेकपदं सुखम् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid ekapadaṁ dharmyaṁ kiṁ svid ekapadaṁ yaśaḥ । kiṁ svid ekapadaṁ svargyaṁ kiṁ svid ekapadaṁ sukham ॥

युधिष्ठिर उवाच । दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः । सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदं सुखम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dākṣyam ekapadaṁ dharmyaṁ dānam ekapadaṁ yaśaḥ । satyam ekapadaṁ svargyaṁ śīlam ekapadaṁ sukham ॥

यक्ष उवाच । किं स्विदात्मा मनुष्यस्य किं स्विद्दैवकृतः सखा । उपजीवनं किं स्विदस्य किं स्विदस्य परायणम् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ svid ātmā manuṣyasya kiṁ svid daivakr̥taḥ sakhā । upajīvanaṁ kiṁ svid asya kiṁ svid asya parāyaṇam ॥

युधिष्ठिर उवाच । पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा । उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakr̥taḥ sakhā । upajīvanaṁ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam ॥

यक्ष उवाच । धन्यानामुत्तमं किं स्विद्धनानां किं स्विदुत्तमम् । लाभानामुत्तमं किं स्वित्किं सुखानां तथोत्तमम् ॥

yakṣa uvāca । dhanyānām uttamaṁ kiṁ svid dhanānāṁ kiṁ svid uttamam । lābhānām uttamaṁ kiṁ svit kiṁ sukhānāṁ tathottamam ॥

युधिष्ठिर उवाच । धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् । लाभानां श्रेष्ठमारोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dhanyānām uttamaṁ dākṣyaṁ dhanānām uttamaṁ śrutam । lābhānāṁ śreṣṭham ārogyaṁ sukhānāṁ tuṣṭir uttamā ॥

यक्ष उवाच । कश्च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः । किं नियम्य न शोचन्ति कैश्च संधिर्न जीर्यते ॥

yakṣa uvāca । kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ । kiṁ niyamya na śocanti kaiś ca saṁdhir na jīryate ॥

युधिष्ठिर उवाच । आनृशंस्यं परो धर्मस्त्रयीधर्मः सदाफलः । मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः संधिर्न जीर्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ । mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṁdhir na jīryate ॥

यक्ष उवाच । किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति । किं नु हित्वार्थवान्भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत् ॥

yakṣa uvāca । kiṁ nu hitvā priyo bhavati kiṁ nu hitvā na śocati । kiṁ nu hitvārthavān bhavati kiṁ nu hitvā sukhī bhavet ॥

युधिष्ठिर उवाच । मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । कामं हित्वार्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mānaṁ hitvā priyo bhavati krodhaṁ hitvā na śocati । kāmaṁ hitvārthavān bhavati lobhaṁ hitvā sukhī bhavet ॥

यक्ष उवाच । मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् । श्राद्धं मृतं कथं च स्यात्कथं यज्ञो मृतो भवेत् ॥

yakṣa uvāca । mr̥taḥ kathaṁ syāt puruṣaḥ kathaṁ rāṣṭraṁ mr̥taṁ bhavet । śrāddhaṁ mr̥taṁ kathaṁ ca syāt kathaṁ yajño mr̥to bhavet ॥

युधिष्ठिर उवाच । मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mr̥to daridraḥ puruṣo mr̥taṁ rāṣṭram arājakam । mr̥tam aśrotriyaṁ śrāddhaṁ mr̥to yajñas tv adakṣiṇaḥ ॥

यक्ष उवाच । का दिक्किमुदकं प्रोक्तं किमन्नं पार्थ किं विषम् । श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥

yakṣa uvāca । kā dik kim udakaṁ proktaṁ kim annaṁ pārtha kiṁ viṣam । śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं प्रार्थना विषम् । श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । santo dig jalam ākāśaṁ gaur annaṁ prārthanā viṣam । śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṁ vā yakṣa manyase ॥

यक्ष उवाच । व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुषं त्विदानीमाख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥

yakṣa uvāca । vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṁ paraṁtapa । puruṣaṁ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः । यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । divaṁ spr̥śati bhūmiṁ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ । yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ॥

तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥

tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca । atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ ॥

यक्ष उवाच । व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः । तस्मात्तवैको भ्रातॄणां यमिच्छसि स जीवतु ॥

yakṣa uvāca । vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ । tasmāt tavaiko bhrātr̥̄ṇāṁ yam icchasi sa jīvatu ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śyāmo ya eṣa raktākṣo br̥hacchāla ivodgataḥ । vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu ॥

यक्ष उवाच । प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् । स कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि ॥

yakṣa uvāca । priyas te bhīmaseno ’yam arjuno vaḥ parāyaṇam । sa kasmān nakulaṁ rājan sāpatnaṁ jīvam icchasi ॥

यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् । तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि ॥

yasya nāgasahasreṇa daśasaṁkhyena vai balam । tulyaṁ taṁ bhīmam utsr̥jya nakulaṁ jīvam icchasi ॥

तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि ॥

tathainaṁ manujāḥ prāhur bhīmasenaṁ priyaṁ tava । atha kenānubhāvena sāpatnaṁ jīvam icchasi ॥

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि ॥

yasya bāhubalaṁ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ । arjunaṁ tam apāhāya nakulaṁ jīvam icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् । आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ānr̥śaṁsyaṁ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam । ānr̥śaṁsyaṁ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu ॥

धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः । स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥

dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṁ mānavā viduḥ । svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu ॥

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः । मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥

yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ । mātr̥bhyāṁ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu ॥

यक्ष उवाच । यस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् । तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥

yakṣa uvāca । yasya te ’rthāc ca kāmāc ca ānr̥śaṁsyaṁ paraṁ matam । tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha ॥