Adhyāya 293

वैशंपायन उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा । सूतोऽधिरथ इत्येव सदारो जाह्नवीं ययौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etasminn eva kāle tu dhr̥tarāṣṭrasya vai sakhā । sūto ’dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṁ yayau ॥

तस्य भार्याभवद्राजन्रूपेणासदृशी भुवि । राधा नाम महाभागा न सा पुत्रमविन्दत । अपत्यार्थे परं यत्नमकरोच्च विशेषतः ॥

tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadr̥śī bhuvi । rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata । apatyārthe paraṁ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ ॥

सा ददर्शाथ मञ्जूषामुह्यमानां यदृच्छया । दत्तरक्षाप्रतिसरामन्वालभनशोभिताम् । ऊर्मीतरङ्गैर्जाह्नव्याः समानीतामुपह्वरम् ॥

sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṁ yadr̥cchayā । dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām । ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram ॥

सा तां कौतूहलात्प्राप्तां ग्राहयामास भामिनी । ततो निवेदयामास सूतस्याधिरथस्य वै ॥

sā tāṁ kautūhalāt prāptāṁ grāhayām āsa bhāminī । tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai ॥

स तामुद्धृत्य मञ्जूषामुत्सार्य जलमन्तिकात् । यन्त्रैरुद्घाटयामास सोऽपश्यत्तत्र बालकम् ॥

sa tām uddhr̥tya mañjūṣām utsārya jalam antikāt । yantrair udghāṭayām āsa so ’paśyat tatra bālakam ॥

तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्मधरं तथा । मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजता ॥

taruṇādityasaṁkāśaṁ hemavarmadharaṁ tathā । mr̥ṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā ॥

स सूतो भार्यया सार्धं विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अङ्कमारोप्य तं बालं भार्यां वचनमब्रवीत् ॥

sa sūto bhāryayā sārdhaṁ vismayotphullalocanaḥ । aṅkam āropya taṁ bālaṁ bhāryāṁ vacanam abravīt ॥

इदमत्यद्भुतं भीरु यतो जातोऽस्मि भामिनि । दृष्टवान्देवगर्भोऽयं मन्येऽस्मान्समुपागतः ॥

idam atyadbhutaṁ bhīru yato jāto ’smi bhāmini । dr̥ṣṭavān devagarbho ’yaṁ manye ’smān samupāgataḥ ॥

अनपत्यस्य पुत्रोऽयं देवैर्दत्तो ध्रुवं मम । इत्युक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायै स महीपते ॥

anapatyasya putro ’yaṁ devair datto dhruvaṁ mama । ity uktvā taṁ dadau putraṁ rādhāyai sa mahīpate ॥

प्रतिजग्राह तं राधा विधिवद्दिव्यरूपिणम् । पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं श्रिया वृतम् ॥

pratijagrāha taṁ rādhā vidhivad divyarūpiṇam । putraṁ kamalagarbhābhaṁ devagarbhaṁ śriyā vr̥tam ॥

पुपोष चैनं विधिवद्ववृधे स च वीर्यवान् । ततः प्रभृति चाप्यन्ये प्राभवन्नौरसाः सुताः ॥

pupoṣa cainaṁ vidhivad vavr̥dhe sa ca vīryavān । tataḥ prabhr̥ti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ ॥

वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम् । नामास्य वसुषेणेति ततश्चक्रुर्द्विजातयः ॥

vasuvarmadharaṁ dr̥ṣṭvā taṁ bālaṁ hemakuṇḍalam । nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ ॥

एवं स सूतपुत्रत्वं जगामामितविक्रमः । वसुषेण इति ख्यातो वृष इत्येव च प्रभुः ॥

evaṁ sa sūtaputratvaṁ jagāmāmitavikramaḥ । vasuṣeṇa iti khyāto vr̥ṣa ity eva ca prabhuḥ ॥

स ज्येष्ठपुत्रः सूतस्य ववृधेऽङ्गेषु वीर्यवान् । चारेण विदितश्चासीत्पृथाया दिव्यवर्मभृत् ॥

sa jyeṣṭhaputraḥ sūtasya vavr̥dhe ’ṅgeṣu vīryavān । cāreṇa viditaś cāsīt pr̥thāyā divyavarmabhr̥t ॥

सूतस्त्वधिरथः पुत्रं विवृद्धं समये ततः । दृष्ट्वा प्रस्थापयामास पुरं वारणसाह्वयम् ॥

sūtas tv adhirathaḥ putraṁ vivr̥ddhaṁ samaye tataḥ । dr̥ṣṭvā prasthāpayām āsa puraṁ vāraṇasāhvayam ॥

तत्रोपसदनं चक्रे द्रोणस्येष्वस्त्रकर्मणि । सख्यं दुर्योधनेनैवमगच्छत्स च वीर्यवान् ॥

tatropasadanaṁ cakre droṇasyeṣvastrakarmaṇi । sakhyaṁ duryodhanenaivam agacchat sa ca vīryavān ॥

द्रोणात्कृपाच्च रामाच्च सोऽस्त्रग्रामं चतुर्विधम् । लब्ध्वा लोकेऽभवत्ख्यातः परमेष्वासतां गतः ॥

droṇāt kr̥pāc ca rāmāc ca so ’stragrāmaṁ caturvidham । labdhvā loke ’bhavat khyātaḥ parameṣvāsatāṁ gataḥ ॥

संधाय धार्तराष्ट्रेण पार्थानां विप्रिये स्थितः । योद्धुमाशंसते नित्यं फल्गुनेन महात्मना ॥

saṁdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṁ vipriye sthitaḥ । yoddhum āśaṁsate nityaṁ phalgunena mahātmanā ॥

सदा हि तस्य स्पर्धासीदर्जुनेन विशां पते । अर्जुनस्य च कर्णेन यतो दृष्टो बभूव सः ॥

sadā hi tasya spardhāsīd arjunena viśāṁ pate । arjunasya ca karṇena yato dr̥ṣṭo babhūva saḥ ॥

तं तु कुण्डलिनं दृष्ट्वा वर्मणा च समन्वितम् । अवध्यं समरे मत्वा पर्यतप्यद्युधिष्ठिरः ॥

taṁ tu kuṇḍalinaṁ dr̥ṣṭvā varmaṇā ca samanvitam । avadhyaṁ samare matvā paryatapyad yudhiṣṭhiraḥ ॥

यदा तु कर्णो राजेन्द्र भानुमन्तं दिवाकरम् । स्तौति मध्यंदिने प्राप्ते प्राञ्जलिः सलिले स्थितः ॥

yadā tu karṇo rājendra bhānumantaṁ divākaram । stauti madhyaṁdine prāpte prāñjaliḥ salile sthitaḥ ॥

तत्रैनमुपतिष्ठन्ति ब्राह्मणा धनहेतवः । नादेयं तस्य तत्काले किंचिदस्ति द्विजातिषु ॥

tatrainam upatiṣṭhanti brāhmaṇā dhanahetavaḥ । nādeyaṁ tasya tatkāle kiṁ cid asti dvijātiṣu ॥

तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षां देहीत्युपस्थितः । स्वागतं चेति राधेयस्तमथ प्रत्यभाषत ॥

tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣāṁ dehīty upasthitaḥ । svāgataṁ ceti rādheyas tam atha pratyabhāṣata ॥