Adhyāya 294

वैशंपायन उवाच । देवराजमनुप्राप्तं ब्राह्मणच्छद्मना वृषः । दृष्ट्वा स्वागतमित्याह न बुबोधास्य मानसम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । devarājam anuprāptaṁ brāhmaṇacchadmanā vr̥ṣaḥ । dr̥ṣṭvā svāgatam ity āha na bubodhāsya mānasam ॥

हिरण्यकण्ठीः प्रमदा ग्रामान्वा बहुगोकुलान् । किं ददानीति तं विप्रमुवाचाधिरथिस्ततः ॥

hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmān vā bahugokulān । kiṁ dadānīti taṁ vipram uvācādhirathis tataḥ ॥

ब्राह्मण उवाच । हिरण्यकण्ठ्यः प्रमदा यच्चान्यत्प्रीतिवर्धनम् । नाहं दत्तमिहेच्छामि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् ॥

brāhmaṇa uvāca । hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yac cānyat prītivardhanam । nāhaṁ dattam ihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām ॥

यदेतत्सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ । एतदुत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतो भवान् ॥

yad etat sahajaṁ varma kuṇḍale ca tavānagha । etad utkr̥tya me dehi yadi satyavrato bhavān ॥

एतदिच्छाम्यहं क्षिप्रं त्वया दत्तं परंतप । एष मे सर्वलाभानां लाभः परमको मतः ॥

etad icchāmy ahaṁ kṣipraṁ tvayā dattaṁ paraṁtapa । eṣa me sarvalābhānāṁ lābhaḥ paramako mataḥ ॥

कर्ण उवाच । अवनिं प्रमदा गाश्च निर्वापं बहुवार्षिकम् । तत्ते विप्र प्रदास्यामि न तु वर्म न कुण्डले ॥

karṇa uvāca । avaniṁ pramadā gāś ca nirvāpaṁ bahuvārṣikam । tat te vipra pradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale ॥

वैशंपायन उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैर्याच्यमानः स तु द्विजः । कर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरमयाचत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ bahuvidhair vākyair yācyamānaḥ sa tu dvijaḥ । karṇena bharataśreṣṭha nānyaṁ varam ayācata ॥

सान्त्वितश्च यथाशक्ति पूजितश्च यथाविधि । नैवान्यं स द्विजश्रेष्ठः कामयामास वै वरम् ॥

sāntvitaś ca yathāśakti pūjitaś ca yathāvidhi । naivānyaṁ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayām āsa vai varam ॥

यदा नान्यं प्रवृणुते वरं वै द्विजसत्तमः । तदैनमब्रवीद्भूयो राधेयः प्रहसन्निव ॥

yadā nānyaṁ pravr̥ṇute varaṁ vai dvijasattamaḥ । tadainam abravīd bhūyo rādheyaḥ prahasann iva ॥

सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतोद्भवे । तेनावध्योऽस्मि लोकेषु ततो नैतद्ददाम्यहम् ॥

sahajaṁ varma me vipra kuṇḍale cāmr̥todbhave । tenāvadhyo ’smi lokeṣu tato naitad dadāmy aham ॥

विशालं पृथिवीराज्यं क्षेमं निहतकण्टकम् । प्रतिगृह्णीष्व मत्तस्त्वं साधु ब्राह्मणपुंगव ॥

viśālaṁ pr̥thivīrājyaṁ kṣemaṁ nihatakaṇṭakam । pratigr̥hṇīṣva mattas tvaṁ sādhu brāhmaṇapuṁgava ॥

कुण्डलाभ्यां विमुक्तोऽहं वर्मणा सहजेन च । गमनीयो भविष्यामि शत्रूणां द्विजसत्तम ॥

kuṇḍalābhyāṁ vimukto ’haṁ varmaṇā sahajena ca । gamanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṁ dvijasattama ॥

यदा नान्यं वरं वव्रे भगवान्पाकशासनः । ततः प्रहस्य कर्णस्तं पुनरित्यब्रवीद्वचः ॥

yadā nānyaṁ varaṁ vavre bhagavān pākaśāsanaḥ । tataḥ prahasya karṇas taṁ punar ity abravīd vacaḥ ॥

विदितो देवदेवेश प्रागेवासि मम प्रभो । न तु न्याय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम् ॥

vidito devadeveśa prāg evāsi mama prabho । na tu nyāyyaṁ mayā dātuṁ tava śakra vr̥thā varam ॥

त्वं हि देवेश्वरः साक्षात्त्वया देयो वरो मम । अन्येषां चैव भूतानामीश्वरो ह्यसि भूतकृत् ॥

tvaṁ hi deveśvaraḥ sākṣāt tvayā deyo varo mama । anyeṣāṁ caiva bhūtānām īśvaro hy asi bhūtakr̥t ॥

यदि दास्यामि ते देव कुण्डले कवचं तथा । वध्यतामुपयास्यामि त्वं च शक्रावहास्यताम् ॥

yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṁ tathā । vadhyatām upayāsyāmi tvaṁ ca śakrāvahāsyatām ॥

तस्माद्विनिमयं कृत्वा कुण्डले वर्म चोत्तमम् । हरस्व शक्र कामं मे न दद्यामहमन्यथा ॥

tasmād vinimayaṁ kr̥tvā kuṇḍale varma cottamam । harasva śakra kāmaṁ me na dadyām aham anyathā ॥

शक्र उवाच । विदितोऽहं रवेः पूर्वमायन्नेव तवान्तिकम् । तेन ते सर्वमाख्यातमेवमेतन्न संशयः ॥

śakra uvāca । vidito ’haṁ raveḥ pūrvam āyann eva tavāntikam । tena te sarvam ākhyātam evam etan na saṁśayaḥ ॥

काममस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसि । वर्जयित्वा तु मे वज्रं प्रवृणीष्व यदिच्छसि ॥

kāmam astu tathā tāta tava karṇa yathecchasi । varjayitvā tu me vajraṁ pravr̥ṇīṣva yad icchasi ॥

वैशंपायन उवाच । ततः कर्णः प्रहृष्टस्तु उपसंगम्य वासवम् । अमोघां शक्तिमभ्येत्य वव्रे संपूर्णमानसः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ karṇaḥ prahr̥ṣṭas tu upasaṁgamya vāsavam । amoghāṁ śaktim abhyetya vavre saṁpūrṇamānasaḥ ॥

कर्ण उवाच । वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव । अमोघां शत्रुसंघानां घातनीं पृतनामुखे ॥

karṇa uvāca । varmaṇā kuṇḍalābhyāṁ ca śaktiṁ me dehi vāsava । amoghāṁ śatrusaṁghānāṁ ghātanīṁ pr̥tanāmukhe ॥

वैशंपायन उवाच । ततः संचिन्त्य मनसा मुहूर्तमिव वासवः । शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं वाक्यमथाब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ saṁcintya manasā muhūrtam iva vāsavaḥ । śaktyarthaṁ pr̥thivīpāla karṇaṁ vākyam athābravīt ॥

कुण्डले मे प्रयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम् । गृहाण कर्ण शक्तिं त्वमनेन समयेन मे ॥

kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam । gr̥hāṇa karṇa śaktiṁ tvam anena samayena me ॥

अमोघा हन्ति शतशः शत्रून्मम करच्युता । पुनश्च पाणिमभ्येति मम दैत्यान्विनिघ्नतः ॥

amoghā hanti śataśaḥ śatrūn mama karacyutā । punaś ca pāṇim abhyeti mama daityān vinighnataḥ ॥

सेयं तव करं प्राप्य हत्वैकं रिपुमूर्जितम् । गर्जन्तं प्रतपन्तं च मामेवैष्यति सूतज ॥

seyaṁ tava karaṁ prāpya hatvaikaṁ ripum ūrjitam । garjantaṁ pratapantaṁ ca mām evaiṣyati sūtaja ॥

कर्ण उवाच । एकमेवाहमिच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे । गर्जन्तं प्रतपन्तं च यतो मम भयं भवेत् ॥

karṇa uvāca । ekam evāham icchāmi ripuṁ hantuṁ mahāhave । garjantaṁ pratapantaṁ ca yato mama bhayaṁ bhavet ॥

इन्द्र उवाच । एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जन्तं बलिनं रणे । त्वं तु यं प्रार्थयस्येकं रक्ष्यते स महात्मना ॥

indra uvāca । ekaṁ haniṣyasi ripuṁ garjantaṁ balinaṁ raṇe । tvaṁ tu yaṁ prārthayasy ekaṁ rakṣyate sa mahātmanā ॥

यमाहुर्वेदविद्वांसो वराहमजितं हरिम् । नारायणमचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते ॥

yam āhur vedavidvāṁso varāham ajitaṁ harim । nārāyaṇam acintyaṁ ca tena kr̥ṣṇena rakṣyate ॥

कर्ण उवाच । एवमप्यस्तु भगवन्नेकवीरवधे मम । अमोघा प्रवरा शक्तिर्येन हन्यां प्रतापिनम् ॥

karṇa uvāca । evam apy astu bhagavann ekavīravadhe mama । amoghā pravarā śaktir yena hanyāṁ pratāpinam ॥

उत्कृत्य तु प्रदास्यामि कुण्डले कवचं च ते । निकृत्तेषु च गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत् ॥

utkr̥tya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṁ ca te । nikr̥tteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhavet ॥

इन्द्र उवाच । न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथंचन । व्रणश्चापि न गात्रेषु यस्त्वं नानृतमिच्छसि ॥

indra uvāca । na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṁ cana । vraṇaś cāpi na gātreṣu yas tvaṁ nānr̥tam icchasi ॥

यादृशस्ते पितुर्वर्णस्तेजश्च वदतां वर । तादृशेनैव वर्णेन त्वं कर्ण भविता पुनः ॥

yādr̥śas te pitur varṇas tejaś ca vadatāṁ vara । tādr̥śenaiva varṇena tvaṁ karṇa bhavitā punaḥ ॥

विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्यमोघामसंशये । प्रमत्तो मोक्ष्यसे चापि त्वय्येवैषा पतिष्यति ॥

vidyamāneṣu śastreṣu yady amoghām asaṁśaye । pramatto mokṣyase cāpi tvayy evaiṣā patiṣyati ॥

कर्ण उवाच । संशयं परमं प्राप्य विमोक्ष्ये वासवीमिमाम् । यथा मामात्थ शक्र त्वं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

karṇa uvāca । saṁśayaṁ paramaṁ prāpya vimokṣye vāsavīm imām । yathā mām āttha śakra tvaṁ satyam etad bravīmi te ॥

वैशंपायन उवाच । ततः शक्तिं प्रज्वलितां प्रतिगृह्य विशां पते । शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्यकृन्तत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ śaktiṁ prajvalitāṁ pratigr̥hya viśāṁ pate । śastraṁ gr̥hītvā niśitaṁ sarvagātrāṇy akr̥ntata ॥

ततो देवा मानवा दानवाश्च; निकृन्तन्तं कर्णमात्मानमेवम् । दृष्ट्वा सर्वे सिद्धसंघाश्च नेदु;र्न ह्यस्यासीद्दुःखजो वै विकारः ॥

tato devā mānavā dānavāś ca; nikr̥ntantaṁ karṇam ātmānam evam । dr̥ṣṭvā sarve siddhasaṁghāś ca nedur; na hy asyāsīd duḥkhajo vai vikāraḥ ॥

ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः; पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम् । दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं; मुहुश्चापि स्मयमानं नृवीरम् ॥

tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ; papātoccaiḥ puṣpavarṣaṁ ca divyam । dr̥ṣṭvā karṇaṁ śastrasaṁkr̥ttagātraṁ; muhuś cāpi smayamānaṁ nr̥vīram ॥

ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा;त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय । तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते; वैकर्तनः कर्मणा तेन कर्णः ॥

tataś chittvā kavacaṁ divyam aṅgāt; tathaivārdraṁ pradadau vāsavāya । tathotkr̥tya pradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ ॥

ततः शक्रः प्रहसन्वञ्चयित्वा; कर्णं लोके यशसा योजयित्वा । कृतं कार्यं पाण्डवानां हि मेने; ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात ॥

tataḥ śakraḥ prahasan vañcayitvā; karṇaṁ loke yaśasā yojayitvā । kr̥taṁ kāryaṁ pāṇḍavānāṁ hi mene; tataḥ paścād divam evotpapāta ॥

श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा; दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन् । तां चावस्थां गमितं सूतपुत्रं; श्रुत्वा पार्था जहृषुः काननस्थाः ॥

śrutvā karṇaṁ muṣitaṁ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan । tāṁ cāvasthāṁ gamitaṁ sūtaputraṁ; śrutvā pārthā jahr̥ṣuḥ kānanasthāḥ ॥

जनमेजय उवाच । क्वस्था वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः; कुतश्चैतच्छ्रुतवन्तः प्रियं ते । किं वाकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते; तन्मे सर्वं भगवान्व्याकरोतु ॥

janamejaya uvāca । kvasthā vīrāḥ pāṇḍavās te babhūvuḥ; kutaś caitac chrutavantaḥ priyaṁ te । kiṁ vākārṣur dvādaśe ’bde vyatīte; tan me sarvaṁ bhagavān vyākarotu ॥

वैशंपायन उवाच । लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा; विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते । मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं; देवर्षीणां चरितं विस्तरेण ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । labdhvā kr̥ṣṇāṁ saindhavaṁ drāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṁ kāmyakād āśramāt te । mārkaṇḍeyāc chrutavantaḥ purāṇaṁ; devarṣīṇāṁ caritaṁ vistareṇa ॥

प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः; सर्वैः सार्धं सूदपौरोगवैश्च । ततः पुण्यं द्वैतवनं नृवीरा; निस्तीर्योग्रं वनवासं समग्रम् ॥

pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṁ sūdapaurogavaiś ca । tataḥ puṇyaṁ dvaitavanaṁ nr̥vīrā; nistīryograṁ vanavāsaṁ samagram ॥