Adhyāya 281

मार्कण्डेय उवाच । अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् । कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān । kaṭhinaṁ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat ॥

तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṁ svedo vai samajāyata । vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ॥

सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः । व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥

so ’bhigamya priyāṁ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ । vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ॥

अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥

aṅgāni caiva sāvitri hr̥dayaṁ dūyatīva ca । asvastham iva cātmānaṁ lakṣaye mitabhāṣiṇi ॥

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे ॥

śūlair iva śiro viddham idaṁ saṁlakṣayāmy aham । tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṁ śaktir asti me ॥

समासाद्याथ सावित्री भर्तारमुपगूह्य च । उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥

samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca । utsaṅge ’sya śiraḥ kr̥tvā niṣasāda mahītale ॥

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥

tataḥ sā nāradavaco vimr̥śantī tapasvinī । taṁ muhūrtaṁ kṣaṇaṁ velāṁ divasaṁ ca yuyoja ha ॥

मुहूर्तादिव चापश्यत्पुरुषं पीतवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ॥

muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṁ pītavāsasam । baddhamauliṁ vapuṣmantam ādityasamatejasam ॥

श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च ॥

śyāmāvadātaṁ raktākṣaṁ pāśahastaṁ bhayāvaham । sthitaṁ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṁ tam eva ca ॥

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्न्यस्य शनैः शिरः । कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता ॥

taṁ dr̥ṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ । kr̥tāñjalir uvācārtā hr̥dayena pravepatā ॥

दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम् । कामया ब्रूहि मे देव कस्त्वं किं च चिकीर्षसि ॥

daivataṁ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam । kāmayā brūhi me deva kas tvaṁ kiṁ ca cikīrṣasi ॥

यम उवाच । पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥

yama uvāca । pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā । atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṁ tvaṁ śubhe yamam ॥

अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः । नेष्याम्येनमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चिकीर्षितम् ॥

ayaṁ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ । neṣyāmy enam ahaṁ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam ॥

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान्स्वं चिकीर्षितम् । यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥

mārkaṇḍeya uvāca । ity uktvā pitr̥rājas tāṁ bhagavān svaṁ cikīrṣitam । yathāvat sarvam ākhyātuṁ tatpriyārthaṁ pracakrame ॥

अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः । नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागतः ॥

ayaṁ hi dharmasaṁyukto rūpavān guṇasāgaraḥ । nārho matpuruṣair netum ato ’smi svayam āgataḥ ॥

ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥

tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṁ vaśaṁ gatam । aṅguṣṭhamātraṁ puruṣaṁ niścakarṣa yamo balāt ॥

ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् । निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम् ॥

tataḥ samuddhr̥taprāṇaṁ gataśvāsaṁ hataprabham । nirviceṣṭaṁ śarīraṁ tad babhūvāpriyadarśanam ॥

यमस्तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः । सावित्री चापि दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥

yamas tu taṁ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ । sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata । niyamavratasaṁsiddhā mahābhāgā pativratā ॥

यम उवाच । निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् । कृतं भर्तुस्त्वयानृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ॥

yama uvāca । nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam । kr̥taṁ bhartus tvayānr̥ṇyaṁ yāvad gamyaṁ gataṁ tvayā ॥

सावित्र्युवाच । यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मयापि तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥

sāvitry uvāca । yatra me nīyate bhartā svayaṁ vā yatra gacchati । mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥

tapasā guruvr̥ttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca । tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ॥

प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः । मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥

prāhuḥ saptapadaṁ mitraṁ budhās tattvārthadarśinaḥ । mitratāṁ ca puraskr̥tya kiṁ cid vakṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ॥

nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṁ ca vāsaṁ ca pariśramaṁ ca । vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ॥

एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ॥

ekasya dharmeṇa satāṁ matena; sarve sma taṁ mārgam anuprapannāḥ । mā vai dvitīyaṁ mā tr̥tīyaṁ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ॥

यम उवाच । निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया । वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ॥

yama uvāca । nivarta tuṣṭo ’smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā । varaṁ vr̥ṇīṣveha vināsya jīvitaṁ; dadāni te sarvam anindite varam ॥

सावित्र्युवाच । च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप;स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः ॥

sāvitry uvāca । cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame । sa labdhacakṣur balavān bhaven nr̥pas; tava prasādāj jvalanārkasaṁnibhaḥ ॥

यम उवाच । ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥

yama uvāca । dadāni te sarvam anindite varaṁ; yathā tvayoktaṁ bhavitā ca tat tathā । tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ॥

सावित्र्युवाच । कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे ॥

sāvitry uvāca । kutaḥ śramo bhartr̥samīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā । yataḥ patiṁ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me ॥

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं; ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत्समागमे ॥

satāṁ sakr̥t saṁgatam īpsitaṁ paraṁ; tataḥ paraṁ mitram iti pracakṣate । na cāphalaṁ satpuruṣeṇa saṁgataṁ; tataḥ satāṁ saṁnivaset samāgame ॥

यम उवाच । मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहमुक्तो वचनं हिताश्रयम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥

yama uvāca । manonukūlaṁ budhabuddhivardhanaṁ; tvayāham ukto vacanaṁ hitāśrayam । vinā punaḥ satyavato ’sya jīvitaṁ; varaṁ dvitīyaṁ varayasva bhāmini ॥

सावित्र्युवाच । हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वमेव राज्यं स लभेत पार्थिवः । जह्यात्स्वधर्मं न च मे गुरुर्यथा; द्वितीयमेतं वरयामि ते वरम् ॥

sāvitry uvāca । hr̥taṁ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṁ sa labheta pārthivaḥ । jahyāt svadharmaṁ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṁ varayāmi te varam ॥

यम उवाच । स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा;न्न च स्वधर्मात्परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥

yama uvāca । svam eva rājyaṁ pratipatsyate ’cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nr̥paḥ । kr̥tena kāmena mayā nr̥pātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ॥

सावित्र्युवाच । प्रजास्त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया । अतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरमीरितां मया ॥

sāvitry uvāca । prajās tvayemā niyamena saṁyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā । ato yamatvaṁ tava deva viśrutaṁ; nibodha cemāṁ giram īritāṁ mayā ॥

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā । anugrahaś ca dānaṁ ca satāṁ dharmaḥ sanātanaḥ ॥

एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥

evaṁprāyaś ca loko ’yaṁ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ । santas tv evāpy amitreṣu dayāṁ prāpteṣu kurvate ॥

यम उवाच । पिपासितस्येव यथा भवेत्पय;स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ॥

yama uvāca । pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṁ samīritam । vinā punaḥ satyavato ’sya jīvitaṁ; varaṁ vr̥ṇīṣveha śubhe yad icchasi ॥

सावित्र्युवाच । ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत्पितुः पुत्रशतं ममौरसम् । कुलस्य संतानकरं च यद्भवे;त्तृतीयमेतं वरयामि ते वरम् ॥

sāvitry uvāca । mamānapatyaḥ pr̥thivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṁ mamaurasam । kulasya saṁtānakaraṁ ca yad bhavet; tr̥tīyam etaṁ varayāmi te varam ॥

यम उवाच । कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥

yama uvāca । kulasya saṁtānakaraṁ suvarcasaṁ; śataṁ sutānāṁ pitur astu te śubhe । kr̥tena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṁ hi pathas tvam āgatā ॥

सावित्र्युवाच । न दूरमेतन्मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । तथा व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ॥

sāvitry uvāca । na dūram etan mama bhartr̥saṁnidhau; mano hi me dūrataraṁ pradhāvati । tathā vrajann eva giraṁ samudyatāṁ; mayocyamānāṁ śr̥ṇu bhūya eva ca ॥

विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवां;स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः । शमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजा;स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता ॥

vivasvatas tvaṁ tanayaḥ pratāpavāṁs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ । śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā ॥

आत्मन्यपि न विश्वासस्तावान्भवति सत्सु यः । तस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति ॥

ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ । tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati ॥

सौहृदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः ॥

sauhr̥dāt sarvabhūtānāṁ viśvāso nāma jāyate । tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṁ kurute janaḥ ॥

यम उवाच । उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने; शुभे न तादृक्त्वदृते मया श्रुतम् । अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ॥

yama uvāca । udāhr̥taṁ te vacanaṁ yad aṅgane; śubhe na tādr̥k tvad r̥te mayā śrutam । anena tuṣṭo ’smi vināsya jīvitaṁ; varaṁ caturthaṁ varayasva gaccha ca ॥

सावित्र्युवाच । ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं; भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम् । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना;मिदं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥

sāvitry uvāca । mamātmajaṁ satyavatas tathaurasaṁ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham । śataṁ sutānāṁ balavīryaśālinām; idaṁ caturthaṁ varayāmi te varam ॥

यम उवाच । शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ॥

yama uvāca । śataṁ sutānāṁ balavīryaśālināṁ; bhaviṣyati prītikaraṁ tavābale । pariśramas te na bhaven nr̥pātmaje; nivarta dūraṁ hi pathas tvam āgatā ॥

सावित्र्युवाच । सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भिर्नाफलः संगमोऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः ॥

sāvitry uvāca । satāṁ sadā śāśvatī dharmavr̥ttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti । satāṁ sadbhir nāphalaḥ saṁgamo ’sti; sadbhyo bhayaṁ nānuvartanti santaḥ ॥

सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति । सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज;न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥

santo hi satyena nayanti sūryaṁ; santo bhūmiṁ tapasā dhārayanti । santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṁ madhye nāvasīdanti santaḥ ॥

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् । सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् ॥

āryajuṣṭam idaṁ vr̥ttam iti vijñāya śāśvatam । santaḥ parārthaṁ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām ॥

न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ । yasmād etan niyataṁ satsu nityaṁ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti ॥

यम उवाच । यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् । तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते ॥

yama uvāca । yathā yathā bhāṣasi dharmasaṁhitaṁ; manonukūlaṁ supadaṁ mahārthavat । tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṁ vr̥ṇīṣvāpratimaṁ yatavrate ॥

सावित्र्युवाच । न तेऽपवर्गः सुकृताद्विनाकृत;स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; यथा मृता ह्येवमहं विना पतिम् ॥

sāvitry uvāca । na te ’pavargaḥ sukr̥tād vinākr̥tas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada । varaṁ vr̥ṇe jīvatu satyavān ayaṁ; yathā mr̥tā hy evam ahaṁ vinā patim ॥

न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् । न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम् ॥

na kāmaye bhartr̥vinākr̥tā sukhaṁ; na kāmaye bhartr̥vinākr̥tā divam । na kāmaye bhartr̥vinākr̥tā śriyaṁ; na bhartr̥hīnā vyavasāmi jīvitum ॥

वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥

varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ । varaṁ vr̥ṇe jīvatu satyavān ayaṁ; tavaiva satyaṁ vacanaṁ bhaviṣyati ॥

मार्कण्डेय उवाच । तथेत्युक्त्वा तु तान्पाशान्मुक्त्वा वैवस्वतो यमः । धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ । dharmarājaḥ prahr̥ṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt ॥

एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । अरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थश्च भविष्यति ॥

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini । arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati ॥

चतुर्वर्षशतं चायुस्त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥

caturvarṣaśataṁ cāyus tvayā sārdham avāpsyati । iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṁ loke gamiṣyati ॥

त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः । ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः ॥

tvayi putraśataṁ caiva satyavāñ janayiṣyati । te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ । khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ ॥

पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि । मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ॥

pituś ca te putraśataṁ bhavitā tava mātari । mālavyāṁ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ । bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ ॥

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ ॥

evaṁ tasyai varaṁ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān । nivartayitvā sāvitrīṁ svam eva bhavanaṁ yayau ॥

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥

sāvitry api yame yāte bhartāraṁ pratilabhya ca । jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṁ kalevaram ॥

सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगूह्य च । उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह ॥

sā bhūmau prekṣya bhartāram upasr̥tyopagūhya ca । utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha ॥

संज्ञां च सत्यवाँल्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै ॥

saṁjñāṁ ca satyavām̐l labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata । proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai ॥

सत्यवानुवाच । सुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितः । क्व चासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह ॥

satyavān uvāca । suciraṁ bata supto ’smi kimarthaṁ nāvabodhitaḥ । kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo ’sau māṁ saṁcakarṣa ha ॥

सावित्र्युवाच । सुचिरं बत सुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ । गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः ॥

sāvitry uvāca । suciraṁ bata supto ’si mamāṅke puruṣarṣabha । gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṁyamano yamaḥ ॥

विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज । यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ॥

viśrānto ’si mahābhāga vinidraś ca nr̥pātmaja । yadi śakyaṁ samuttiṣṭha vigāḍhāṁ paśya śarvarīm ॥

मार्कण्डेय उवाच । उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः । दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । upalabhya tataḥ saṁjñāṁ sukhasupta ivotthitaḥ । diśaḥ sarvā vanāntāṁś ca nirīkṣyovāca satyavān ॥

फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत् ॥

phalāhāro ’smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame । tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṁ śiraso me rujābhavat ॥

शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् । तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽहमिति सर्वं स्मरे शुभे ॥

śirobhitāpasaṁtaptaḥ sthātuṁ ciram aśaknuvan । tavotsaṅge prasupto ’ham iti sarvaṁ smare śubhe ॥

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः । ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥

tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahr̥taṁ manaḥ । tato ’paśyaṁ tamo ghoraṁ puruṣaṁ ca mahaujasam ॥

तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् ॥

tad yadi tvaṁ vijānāsi kiṁ tad brūhi sumadhyame । svapno me yadi vā dr̥ṣṭo yadi vā satyam eva tat ॥

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्वं यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ॥

tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate । śvas te sarvaṁ yathāvr̥ttam ākhyāsyāmi nr̥pātmaja ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ॥

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṁ te pitarau paśya suvrata । vigāḍhā rajanī ceyaṁ nivr̥ttaś ca divākaraḥ ॥

नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने ॥

naktaṁcarāś caranty ete hr̥ṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ । śrūyante parṇaśabdāś ca mr̥gāṇāṁ caratāṁ vane ॥

एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥

etāḥ śivā ghoranādā diśaṁ dakṣiṇapaścimām । āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama ॥

सत्यवानुवाच । वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥

satyavān uvāca । vanaṁ pratibhayākāraṁ ghanena tamasā vr̥tam । na vijñāsyasi panthānaṁ gantuṁ caiva na śakṣyasi ॥

सावित्र्युवाच । अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोऽग्निर्दृश्यतेऽत्र क्वचित्क्वचित् ॥

sāvitry uvāca । asminn adya vane dagdhe śuṣkavr̥kṣaḥ sthito jvalan । vāyunā dhamyamāno ’gnir dr̥śyate ’tra kva cit kva cit ॥

ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः ॥

tato ’gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ । kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṁtāpam ātmanaḥ ॥

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥

yadi notsahase gantuṁ sarujaṁ tvābhilakṣaye । na ca jñāsyasi panthānaṁ tamasā saṁvr̥te vane ॥

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव । वसावेह क्षपामेतां रुचितं यदि तेऽनघ ॥

śvaḥ prabhāte vane dr̥śye yāsyāvo ’numate tava । vasāveha kṣapām etāṁ rucitaṁ yadi te ’nagha ॥

सत्यवानुवाच । शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये । मातापितृभ्यामिच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम् ॥

satyavān uvāca । śirorujā nivr̥ttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye । mātāpitr̥bhyām icchāmi saṁgamaṁ tvatprasādajam ॥

न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमः । अनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ॥

na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ । anāgatāyāṁ saṁdhyāyāṁ mātā me praruṇaddhi mām ॥

दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम । विचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ॥

divāpi mayi niṣkrānte saṁtapyete gurū mama । vicinoti ca māṁ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ॥

मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा । उपालब्धः सुबहुशश्चिरेणागच्छसीति ह ॥

mātrā pitrā ca subhr̥śaṁ duḥkhitābhyām ahaṁ purā । upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha ॥

का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये । तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति ॥

kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye । tayor adr̥śye mayi ca mahad duḥkhaṁ bhaviṣyati ॥

पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ । भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ॥

purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau । bhr̥śaṁ suduḥkhitau vr̥ddhau bahuśaḥ prītisaṁyutau ॥

त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक । यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम् ॥

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka । yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṁ dhruvam ॥

वृद्धयोरन्धयोर्यष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः । त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं चावयोरिति ॥

vr̥ddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṁśaḥ pratiṣṭhitaḥ । tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṁtānaṁ cāvayor iti ॥

माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल । तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः ॥

mātā vr̥ddhā pitā vr̥ddhas tayor yaṣṭir ahaṁ kila । tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṁ gamiṣyataḥ ॥

निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम । माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी ॥

nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama । mātā ca saṁśayaṁ prāptā matkr̥te ’napakāriṇī ॥

अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः । मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

ahaṁ ca saṁśayaṁ prāptaḥ kr̥cchrām āpadam āsthitaḥ । mātāpitr̥bhyāṁ hi vinā nāhaṁ jīvitum utsahe ॥

व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम । एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम् ॥

vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama । ekaikam asyāṁ velāyāṁ pr̥cchaty āśramavāsinam ॥

नात्मानमनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे । भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम् ॥

nātmānam anuśocāmi yathāhaṁ pitaraṁ śubhe । bhartāraṁ cāpy anugatāṁ mātaraṁ paridurbalām ॥

मत्कृतेन हि तावद्य संतापं परमेष्यतः । जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह । तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जीवामि चाप्यहम् ॥

matkr̥tena hi tāv adya saṁtāpaṁ param eṣyataḥ । jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha । tayoḥ priyaṁ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः । उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ । ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṁ praruroda ha ॥

ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम् । प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥

tato ’bravīt tathā dr̥ṣṭvā bhartāraṁ śokakarśitam । pramr̥jyāśrūṇi netrābhyāṁ sāvitrī dharmacāriṇī ॥

यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि । श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास्तु शर्वरी ॥

yadi me ’sti tapas taptaṁ yadi dattaṁ hutaṁ yadi । śvaśrūśvaśurabhartr̥̄ṇāṁ mama puṇyāstu śarvarī ॥

न स्मराम्युक्तपूर्वां वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम् । तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ॥

na smarāmy uktapūrvāṁ vai svaireṣv apy anr̥tāṁ giram । tena satyena tāv adya dhriyetāṁ śvaśurau mama ॥

सत्यवानुवाच । कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम् । पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम् । न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे ॥

satyavān uvāca । kāmaye darśanaṁ pitror yāhi sāvitri māciram । purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam । na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe ॥

यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि । मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रममन्तिकात् ॥

yadi dharme ca te buddhir māṁ cej jīvantam icchasi । mama priyaṁ vā kartavyaṁ gacchasvāśramam antikāt ॥

मार्कण्डेय उवाच । सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भामिनी । पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sāvitrī tata utthāya keśān saṁyamya bhāminī । patim utthāpayām āsa bāhubhyāṁ parigr̥hya vai ॥

उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना । दिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ॥

utthāya satyavāṁś cāpi pramr̥jyāṅgāni pāṇinā । diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dr̥ṣṭim ādadhe ॥

तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसि । योगक्षेमार्थमेतत्ते नेष्यामि परशुं त्वहम् ॥

tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi । yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṁ tv aham ॥

कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् । गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनरागमत् ॥

kr̥tvā kaṭhinabhāraṁ sā vr̥kṣaśākhāvalambinam । gr̥hītvā paraśuṁ bhartuḥ sakāśaṁ punar āgamat ॥

वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य सा । दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी ॥

vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṁ niveśya sā । dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mr̥dugāminī ॥

सत्यवानुवाच । अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम । वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥

satyavān uvāca । abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama । vr̥kṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ॥

आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च । यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ॥

āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca । yathāgataṁ śubhe gaccha panthānaṁ mā vicāraya ॥

पलाशषण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा । तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च । स्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ ॥

palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā । tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca । svastho ’smi balavān asmi didr̥kṣuḥ pitarāv ubhau ॥

मार्कण्डेय उवाच । ब्रुवन्नेवं त्वरायुक्तः स प्रायादाश्रमं प्रति ॥

mārkaṇḍeya uvāca । bruvann evaṁ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṁ prati ॥