Adhyāya 280

मार्कण्डेय उवाच । ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana । prāptaḥ sa kālo martavyaṁ yatra satyavatā nr̥pa ॥

गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते । तद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥

gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate । tad vākyaṁ nāradenoktaṁ vartate hr̥di nityaśaḥ ॥

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत् ॥

caturthe ’hani martavyam iti saṁcintya bhāminī । vrataṁ trirātram uddiśya divārātraṁ sthitābhavat ॥

तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः । उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ॥

taṁ śrutvā niyamaṁ duḥkhaṁ vadhvā duḥkhānvito nr̥paḥ । utthāya vākyaṁ sāvitrīm abravīt parisāntvayan ॥

अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयारब्धो नृपात्मजे । तिसृणां वसतीनां हि स्थानं परमदुष्करम् ॥

atitīvro ’yam ārambhas tvayārabdho nr̥pātmaje । tisr̥ṇāṁ vasatīnāṁ hi sthānaṁ paramaduṣkaram ॥

सावित्र्युवाच । न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् । व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ॥

sāvitry uvāca । na kāryas tāta saṁtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṁ vratam । vyavasāyakr̥taṁ hīdaṁ vyavasāyaś ca kāraṇam ॥

द्युमत्सेन उवाच । व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन । पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ॥

dyumatsena uvāca । vrataṁ bhindhīti vaktuṁ tvāṁ nāsmi śaktaḥ kathaṁ cana । pārayasveti vacanaṁ yuktam asmadvidho vadet ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः । तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ । tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate ॥

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ । दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥

śvobhūte bhartr̥maraṇe sāvitryā bharatarṣabha । duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata ॥

अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् । युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥

adya tad divasaṁ ceti hutvā dīptaṁ hutāśanam । yugamātrodite sūrye kr̥tvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ ॥

ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च । अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥

tataḥ sarvān dvijān vr̥ddhāñ śvaśrūṁ śvaśuram eva ca । abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā ॥

अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः । ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥

avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṁ hitāḥ śubhāḥ । ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ॥

एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनाम् ॥

evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā । manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagr̥hṇāt tapasvinām ॥

तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा । यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥

taṁ kālaṁ ca muhūrtaṁ ca pratīkṣantī nr̥pātmajā । yathoktaṁ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā ॥

ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् । एकान्तस्थामिदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥

tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṁ nr̥pātmajām । ekāntasthām idaṁ vākyaṁ prītyā bharatasattama ॥

श्वशुरावूचतुः । व्रतो यथोपदिष्टोऽयं यथावत्पारितस्त्वया । आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ॥

śvaśurāv ūcatuḥ । vrato yathopadiṣṭo ’yaṁ yathāvat pāritas tvayā । āhārakālaḥ saṁprāptaḥ kriyatāṁ yad anantaram ॥

सावित्र्युवाच । अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया । एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ॥

sāvitry uvāca । astaṁ gate mayāditye bhoktavyaṁ kr̥takāmayā । eṣa me hr̥di saṁkalpaḥ samayaś ca kr̥to mayā ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति । स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evaṁ saṁbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṁ prati । skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ॥

सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि । सह त्वयागमिष्यामि न हि त्वां हातुमुत्सहे ॥

sāvitrī tv āha bhartāraṁ naikas tvaṁ gantum arhasi । saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṁ hātum utsahe ॥

सत्यवानुवाच । वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश्च भामिनि । व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥

satyavān uvāca । vanaṁ na gatapūrvaṁ te duḥkhaḥ panthāś ca bhāmini । vratopavāsakṣāmā ca kathaṁ padbhyāṁ gamiṣyasi ॥

सावित्र्युवाच । उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः । गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न मार्हसि ॥

sāvitry uvāca । upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ । gamane ca kr̥totsāhāṁ pratiṣeddhuṁ na mārhasi ॥

सत्यवानुवाच । यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रियम् । मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ॥

satyavān uvāca । yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam । mama tv āmantraya gurūn na māṁ doṣaḥ spr̥śed ayam ॥

मार्कण्डेय उवाच । साभिगम्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता । अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sābhigamyābravīc chvaśrūṁ śvaśuraṁ ca mahāvratā । ayaṁ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam ॥

इच्छेयमभ्यनुज्ञातुमार्यया श्वशुरेण च । अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः क्षमः ॥

iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca । anena saha nirgantuṁ na hi me virahaḥ kṣamaḥ ॥

गुर्वग्निहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च सुतस्तव । न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥

gurvagnihotrārthakr̥te prasthitaś ca sutas tava । na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam ॥

संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताहमाश्रमात् । वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥

saṁvatsaraḥ kiṁ cid ūno na niṣkrāntāham āśramāt । vanaṁ kusumitaṁ draṣṭuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

द्युमत्सेन उवाच । यतः प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नुषा मम । नानयाभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ॥

dyumatsena uvāca । yataḥ prabhr̥ti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama । nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṁ smarāmy aham ॥

तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः । अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥

tad eṣā labhatāṁ kāmaṁ yathābhilaṣitaṁ vadhūḥ । apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi ॥

मार्कण्डेय उवाच । उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी । सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥

mārkaṇḍeya uvāca । ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī । saha bhartrā hasantīva hr̥dayena vidūyatā ॥

सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः । मयूररवघुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥

sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ । mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā ॥

नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् । सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम् ॥

nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṁś ca nagottamān । satyavān āha paśyeti sāvitrīṁ madhurākṣaram ॥

निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता । मृतमेव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥

nirīkṣamāṇā bhartāraṁ sarvāvastham aninditā । mr̥tam eva hi taṁ mene kāle munivacaḥ smaran ॥

अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदुगामिनी । द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ॥

anuvartatī tu bhartāraṁ jagāma mr̥dugāminī । dvidheva hr̥dayaṁ kr̥tvā taṁ ca kālam avekṣatī ॥