Adhyāya 278

मार्कण्डेय उवाच । अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः । उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥

mārkaṇḍeya uvāca । atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ । upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata ॥

ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः ॥

tato ’bhigamya tīrthāni sarvāṇy evāśramāṁs tathā । ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ ॥

नारदेन सहासीनं दृष्ट्वा सा पितरं शुभा । उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवन्दनम् ॥

nāradena sahāsīnaṁ dr̥ṣṭvā sā pitaraṁ śubhā । ubhayor eva śirasā cakre pādābhivandanam ॥

नारद उवाच । क्व गताभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप । किमर्थं युवतीं भर्त्रे न चैनां संप्रयच्छसि ॥

nārada uvāca । kva gatābhūt suteyaṁ te kutaś caivāgatā nr̥pa । kimarthaṁ yuvatīṁ bhartre na caināṁ saṁprayacchasi ॥

अश्वपतिरुवाच । कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता । तदस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ॥

aśvapatir uvāca । kāryeṇa khalv anenaiva preṣitādyaiva cāgatā । tad asyāḥ śr̥ṇu devarṣe bhartāraṁ yo ’nayā vr̥taḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा । दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sā brūhi vistareṇeti pitrā saṁcoditā śubhā । daivatasyeva vacanaṁ pratigr̥hyedam abravīt ॥

आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चादन्धो बभूव ह ॥

āsīc chālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pr̥thivīpatiḥ । dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha ॥

विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः । सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा ॥

vinaṣṭacakṣuṣas tasya bālaputrasya dhīmataḥ । sāmīpyena hr̥taṁ rājyaṁ chidre ’smin pūrvavairiṇā ॥

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम् । महारण्यगतश्चापि तपस्तेपे महाव्रतः ॥

sa bālavatsayā sārdhaṁ bhāryayā prasthito vanam । mahāraṇyagataś cāpi tapas tepe mahāvrataḥ ॥

तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने । सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ॥

tasya putraḥ pure jātaḥ saṁvr̥ddhaś ca tapovane । satyavān anurūpo me bharteti manasā vr̥taḥ ॥

नारद उवाच । अहो बत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम् । अजानन्त्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः ॥

nārada uvāca । aho bata mahat pāpaṁ sāvitryā nr̥pate kr̥tam । ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vr̥taḥ ॥

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । ततोऽस्य ब्राह्मणाश्चक्रुर्नामैतत्सत्यवानिति ॥

satyaṁ vadaty asya pitā satyaṁ mātā prabhāṣate । tato ’sya brāhmaṇāś cakrur nāmaitat satyavān iti ॥

बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान् । चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते ॥

bālasyāśvāḥ priyāś cāsya karoty aśvāṁś ca mr̥nmayān । citre ’pi ca likhaty aśvāṁś citrāśva iti cocyate ॥

राजोवाच । अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः । क्षमावानपि वा शूरः सत्यवान्पितृनन्दनः ॥

rājovāca । apīdānīṁ sa tejasvī buddhimān vā nr̥pātmajaḥ । kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitr̥nandanaḥ ॥

नारद उवाच । विवस्वानिव तेजस्वी बृहस्पतिसमो मतौ । महेन्द्र इव शूरश्च वसुधेव क्षमान्वितः ॥

nārada uvāca । vivasvān iva tejasvī br̥haspatisamo matau । mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ ॥

अश्वपतिरुवाच । अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यो वापि सत्यवान् । रूपवानप्युदारो वाप्यथ वा प्रियदर्शनः ॥

aśvapatir uvāca । api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān । rūpavān apy udāro vāpy atha vā priyadarśanaḥ ॥

नारद उवाच । साङ्कृते रन्तिदेवस्य स शक्त्या दानतः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा ॥

nārada uvāca । sāṅkr̥te rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ । brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā ॥

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली ॥

yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ । rūpeṇānyatamo ’śvibhyāṁ dyumatsenasuto balī ॥

स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः । स मैत्रः सोऽनसूयश्च स ह्रीमान्धृतिमांश्च सः ॥

sa dāntaḥ sa mr̥duḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ । sa maitraḥ so ’nasūyaś ca sa hrīmān dhr̥timāṁś ca saḥ ॥

नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्स्थितिस्तस्यैव च ध्रुवा । संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते ॥

nityaśaś cārjavaṁ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā । saṁkṣepatas tapovr̥ddhaiḥ śīlavr̥ddhaiś ca kathyate ॥

अश्वपतिरुवाच । गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे । दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन ॥

aśvapatir uvāca । guṇair upetaṁ sarvais taṁ bhagavan prabravīṣi me । doṣān apy asya me brūhi yadi santīha ke cana ॥

नारद उवाच । एको दोषोऽस्य नान्योऽस्ति सोऽद्य प्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति ॥

nārada uvāca । eko doṣo ’sya nānyo ’sti so ’dya prabhr̥ti satyavān । saṁvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṁ kariṣyati ॥

राजोवाच । एहि सावित्रि गच्छ त्वमन्यं वरय शोभने । तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य तिष्ठति ॥

rājovāca । ehi sāvitri gaccha tvam anyaṁ varaya śobhane । tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati ॥

यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः । संवत्सरेण सोऽल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति ॥

yathā me bhagavān āha nārado devasatkr̥taḥ । saṁvatsareṇa so ’lpāyur dehanyāsaṁ kariṣyati ॥

सावित्र्युवाच । सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥

sāvitry uvāca । sakr̥d aṁśo nipatati sakr̥t kanyā pradīyate । sakr̥d āha dadānīti trīṇy etāni sakr̥t sakr̥t ॥

दीर्घायुरथ वाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥

dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo ’pi vā । sakr̥d vr̥to mayā bhartā na dvitīyaṁ vr̥ṇomy aham ॥

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः ॥

manasā niścayaṁ kr̥tvā tato vācābhidhīyate । kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṁ me manas tataḥ ॥

नारद उवाच । स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव । नैषा चालयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन ॥

nārada uvāca । sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava । naiṣā cālayituṁ śakyā dharmād asmāt kathaṁ cana ॥

नान्यस्मिन्पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः । प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव ॥

nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ । pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava ॥

राजोवाच । अविचार्यमेतदुक्तं हि तथ्यं भगवता वचः । करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम ॥

rājovāca । avicāryam etad uktaṁ hi tathyaṁ bhagavatā vacaḥ । kariṣyāmy etad evaṁ ca gurur hi bhagavān mama ॥

नारद उवाच । अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव । साधयिष्यामहे तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः ॥

nārada uvāca । avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava । sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṁ bhadram astu vaḥ ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा खमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः । राजापि दुहितुः सर्वं वैवाहिकमकारयत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṁ gataḥ । rājāpi duhituḥ sarvaṁ vaivāhikam akārayat ॥