Adhyāya 277

युधिष्ठिर उवाच । नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने । हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nātmānam anuśocāmi nemān bhrātr̥̄n mahāmune । haraṇaṁ cāpi rājyasya yathemāṁ drupadātmajām ॥

द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् । जयद्रथेन च पुनर्वनादपहृता बलात् ॥

dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kr̥ṣṇayā tāritā vayam । jayadrathena ca punar vanād apahr̥tā balāt ॥

अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाथ वा श्रुता । पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ॥

asti sīmantinī kā cid dr̥ṣṭapūrvātha vā śrutā । pativratā mahābhāgā yatheyaṁ drupadātmajā ॥

मार्कण्डेय उवाच । शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । सर्वमेतद्यथा प्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ॥

mārkaṇḍeya uvāca । śr̥ṇu rājan kulastrīṇāṁ mahābhāgyaṁ yudhiṣṭhira । sarvam etad yathā prāptaṁ sāvitryā rājakanyayā ॥

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥

āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ । brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṁdho jitendriyaḥ ॥

यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः ॥

yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ । pārthivo ’śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ ॥

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः । अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान् ॥

kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ । atikrāntena vayasā saṁtāpam upajagmivān ॥

अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियममास्थितः । काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥

apatyotpādanārthaṁ sa tīvraṁ niyamam āsthitaḥ । kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ ॥

हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम । षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥

hutvā śatasahasraṁ sa sāvitryā rājasattama । ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ ॥

एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु । पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् । स्वरूपिणी तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम् ॥

etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu । pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt । svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṁ nr̥pam ॥

अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महतान्विता । उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ॥

agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā । uvāca cainaṁ varadā vacanaṁ pārthivaṁ tadā ॥

ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च । सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥

brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca । sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva ॥

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम् । न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन ॥

varaṁ vr̥ṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam । na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṁ cana ॥

अश्वपतिरुवाच । अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया । पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥

aśvapatir uvāca । apatyārthaḥ samārambhaḥ kr̥to dharmepsayā mayā । putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ ॥

तुष्टासि यदि मे देवि काममेतं वृणोम्यहम् । संतानं हि परो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः ॥

tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṁ vr̥ṇomy aham । saṁtānaṁ hi paro dharma ity āhur māṁ dvijātayaḥ ॥

सावित्र्युवाच । पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव । ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै तव हेतोः पितामहः ॥

sāvitry uvāca । pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṁ tava । jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ ॥

प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयंभुविहिताद्भुवि । कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

prasādāc caiva tasmāt te svayaṁbhuvihitād bhuvi । kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati ॥

उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन । पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते ॥

uttaraṁ ca na te kiṁ cid vyāhartavyaṁ kathaṁ cana । pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te ॥

मार्कण्डेय उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः । प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेवं भवेदिति ॥

mārkaṇḍeya uvāca । sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṁ nr̥paḥ । prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṁ bhaved iti ॥

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः । स्वराज्ये चावसत्प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

antarhitāyāṁ sāvitryāṁ jagāma svagr̥haṁ nr̥paḥ । svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan ॥

कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतव्रतः । ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भमादधे ॥

kasmiṁś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ । jyeṣṭhāyāṁ dharmacāriṇyāṁ mahiṣyāṁ garbham ādadhe ॥

राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ । व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे ॥

rājaputryāṁ tu garbhaḥ sa mālavyāṁ bharatarṣabha । vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare ॥

प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् । क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे स नृपतिस्तदा ॥

prāpte kāle tu suṣuve kanyāṁ rājīvalocanām । kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nr̥patis tadā ॥

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि । सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता ॥

sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api । sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā ॥

सा विग्रहवतीव श्रीर्व्यवर्धत नृपात्मजा । कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ॥

sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nr̥pātmajā । kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha ॥

तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव । प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥

tāṁ sumadhyāṁ pr̥thuśroṇīṁ pratimāṁ kāñcanīm iva । prāpteyaṁ devakanyeti dr̥ṣṭvā saṁmenire janāḥ ॥

तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा । न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ॥

tāṁ tu padmapalāśākṣīṁ jvalantīm iva tejasā । na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ ॥

अथोपोष्य शिरःस्नाता दैवतान्यभिगम्य सा । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि ॥

athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā । hutvāgniṁ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi ॥

ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः । पितुः सकाशमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी ॥

tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigr̥hya mahātmanaḥ । pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī ॥

साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥

sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṁ nivedya ca । kr̥tāñjalir varārohā nr̥pateḥ pārśvataḥ sthitā ॥

यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् । अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत् ॥

yauvanasthāṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā svāṁ sutāṁ devarūpiṇīm । ayācyamānāṁ ca varair nr̥patir duḥkhito ’bhavat ॥

राजोवाच । पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम् । स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ॥

rājovāca । putri pradānakālas te na ca kaś cid vr̥ṇoti mām । svayam anviccha bhartāraṁ guṇaiḥ sadr̥śam ātmanaḥ ॥

प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम । विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥

prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama । vimr̥śyāhaṁ pradāsyāmi varaya tvaṁ yathepsitam ॥

श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः । तथा त्वमपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥

śrutaṁ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṁ dvijātibhiḥ । tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śr̥ṇu ॥

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः । मृते भर्तरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ॥

apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ । mr̥te bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā ॥

इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुरन्वेषणे त्वर । देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥

idaṁ me vacanaṁ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara । devatānāṁ yathā vācyo na bhaveyaṁ tathā kuru ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः । व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतामित्यचोदयत् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam uktvā duhitaraṁ tathā vr̥ddhāṁś ca mantriṇaḥ । vyādideśānuyātraṁ ca gamyatām ity acodayat ॥

साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी । पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥

sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī । pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam ॥

सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ॥

sā haimaṁ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vr̥tā । tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṁ jagāma ha ॥

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥

mānyānāṁ tatra vr̥ddhānāṁ kr̥tvā pādābhivandanam । vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata ॥

एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा । कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥

evaṁ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṁ nr̥pātmajā । kurvatī dvijamukhyānāṁ taṁ taṁ deśaṁ jagāma ha ॥