Adhyāya 273

मार्कण्डेय उवाच । तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरावमितौजसौ । बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tāv ubhau patitau dr̥ṣṭvā bhrātarāv amitaujasau । babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā ॥

तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे । रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ॥

tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe । rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare ॥

तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ । सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥

tau dr̥ṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau । sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṁ parivārya tataḥ sthitaḥ ॥

सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च । हनूमन्नीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ॥

suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca । hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ ॥

ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः । बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥

tatas taṁ deśam āgamya kr̥takarmā vibhīṣaṇaḥ । bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau ॥

विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ । विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥

viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau । viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā ॥

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् । गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥

tau labdhasaṁjñau nr̥varau viśalyāv udatiṣṭhatām । gatatandrīklamau cāstāṁ kṣaṇenobhau mahārathau ॥

ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् । उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः ॥

tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam । uvāca vijvaraṁ dr̥ṣṭvā kr̥tāñjalir idaṁ vacaḥ ॥

अयमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् । गुह्यकोऽभ्यागतः श्वेतात्त्वत्सकाशमरिंदम ॥

ayam ambho gr̥hītvā tu rājarājasya śāsanāt । guhyako ’bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṁdama ॥

इदमम्भः कुबेरस्ते महाराजः प्रयच्छति । अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥

idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati । antarhitānāṁ bhūtānāṁ darśanārthaṁ paraṁtapa ॥

अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत । भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति ॥

anena spr̥ṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta । bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati ॥

तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् । चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः ॥

tatheti rāmas tad vāri pratigr̥hyātha satkr̥tam । cakāra netrayoḥ śaucaṁ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ ॥

सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमानङ्गदस्तथा । मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥

sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā । maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ ॥

तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषणः । क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन्युधिष्ठिर ॥

tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ । kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṁ cakṣūṁṣy āsan yudhiṣṭhira ॥

इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः । निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाजिशिरः प्रति ॥

indrajit kr̥takarmā tu pitre karma tadātmanaḥ । nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati ॥

तमापतन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया । अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः ॥

tam āpatantaṁ saṁkruddhaṁ punar eva yuyutsayā । abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ ॥

अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् । शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः ॥

akr̥tāhnikam evainaṁ jighāṁsur jitakāśinam । śarair jaghāna saṁkruddhaḥ kr̥tasaṁjño ’tha lakṣmaṇaḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः । अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ tadānyonyaṁ jigīṣatoḥ । atīva citram āścaryaṁ śakraprahlādayor iva ॥

अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः । सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः ॥

avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṁ marmabhedibhiḥ । saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṁ śaraiḥ ॥

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्छितः । असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान् ॥

saumitriśarasaṁsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ । asr̥jal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān ॥

तस्यासून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः । यथा निरहरद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ । yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् । द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥

ekenāsya dhanuṣmantaṁ bāhuṁ dehād apātayat । dvitīyena sanārācaṁ bhujaṁ bhūmau nyapātayat ॥

तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता । जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥

tr̥tīyena tu bāṇena pr̥thudhāreṇa bhāsvatā । jahāra sunasaṁ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam ॥

विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् । तं हत्वा सूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनां वरः ॥

vinikr̥ttabhujaskandhaṁ kabandhaṁ bhīmadarśanam । taṁ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṁ varaḥ ॥

लङ्कां प्रवेशयामासुर्वाजिनस्तं रथं तदा । ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ॥

laṅkāṁ praveśayām āsur vājinas taṁ rathaṁ tadā । dadarśa rāvaṇas taṁ ca rathaṁ putravinākr̥tam ॥

स पुत्रं निहतं दृष्ट्वा त्रासात्संभ्रान्तलोचनः । रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ॥

sa putraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā trāsāt saṁbhrāntalocanaḥ । rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṁ hantum udyataḥ ॥

अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम् । खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ॥

aśokavanikāsthāṁ tāṁ rāmadarśanalālasām । khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha ॥

तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्यः पापनिश्चयम् । शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥

taṁ dr̥ṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam । śamayām āsa saṁkruddhaṁ śrūyatāṁ yena hetunā ॥

महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि । हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते गृहे ॥

mahārājye sthito dīpte na striyaṁ hantum arhasi । hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gr̥he ॥

न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मतिः । जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत् ॥

na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ । jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet ॥

न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः । असकृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि ॥

na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ । asakr̥d dhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi ॥

एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा । क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ॥

evaṁ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṁ tadā । kruddhaṁ saṁśamayām āsa jagr̥he ca sa tadvacaḥ ॥

निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः । आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति ॥

niryāṇe sa matiṁ kr̥tvā nidhāyāsiṁ kṣapācaraḥ । ājñāpayām āsa tadā ratho me kalpyatām iti ॥