Adhyāya 271

मार्कण्डेय उवाच । ततो विनिर्याय पुरात्कुम्भकर्णः सहानुगः । अपश्यत्कपिसैन्यं तज्जितकाश्यग्रतः स्थितम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ । apaśyat kapisainyaṁ taj jitakāśy agrataḥ sthitam ॥

तमभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः । अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः । करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम् ॥

tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ । abhyaghnaṁś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ । karajair atudaṁś cānye vihāya bhayam uttamam ॥

बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः । नानाप्रहरणैर्भीमं राक्षसेन्द्रमताडयन् ॥

bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṁgamāḥ । nānāpraharaṇair bhīmaṁ rākṣasendram atāḍayan ॥

स ताड्यमानः प्रहसन्भक्षयामास वानरान् । पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥

sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān । panasaṁ ca gavākṣaṁ ca vajrabāhuṁ ca vānaram ॥

तद्दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः । उदक्रोशन्परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा ॥

tad dr̥ṣṭvā vyathanaṁ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ । udakrośan paritrastās tāraprabhr̥tayas tadā ॥

तं तारमुच्चैः क्रोशन्तमन्यांश्च हरियूथपान् । अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः ॥

taṁ tāram uccaiḥ krośantam anyāṁś ca hariyūthapān । abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ ॥

ततोऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः । शालेन जघ्निवान्मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः ॥

tato ’bhipatya vegena kumbhakarṇaṁ mahāmanāḥ । śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ ॥

स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि । बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत्कपिः ॥

sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani । bibheda śālaṁ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ ॥

ततो विनद्य प्रहसञ्शालस्पर्शविबोधितः । दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद्बलात् ॥

tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ । dorbhyām ādāya sugrīvaṁ kumbhakarṇo ’harad balāt ॥

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा । अवेक्ष्याभ्यद्रवद्वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥

hriyamāṇaṁ tu sugrīvaṁ kumbhakarṇena rakṣasā । avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ ॥

सोऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् । प्राहिणोत्कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥

so ’bhipatya mahāvegaṁ rukmapuṅkhaṁ mahāśaram । prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ॥

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः । जगाम दारयन्भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥

sa tasya dehāvaraṇaṁ bhittvā dehaṁ ca sāyakaḥ । jagāma dārayan bhūmiṁ rudhireṇa samukṣitaḥ ॥

तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् । कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः । अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम् ॥

tathā sa bhinnahr̥dayaḥ samutsr̥jya kapīśvaram । kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragr̥hītaśilāyudhaḥ । abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṁ śilām ॥

तस्याभिद्रवतस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छ्रितौ करौ । चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥

tasyābhidravatas tūrṇaṁ kṣurābhyām ucchritau karau । ciccheda niśitāgrābhyāṁ sa babhūva caturbhujaḥ ॥

तानप्यस्य भुजान्सर्वान्प्रगृहीतशिलायुधान् । क्षुरैश्चिच्छेद लघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥

tān apy asya bhujān sarvān pragr̥hītaśilāyudhān । kṣuraiś ciccheda laghv astraṁ saumitriḥ pratidarśayan ॥

स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः । तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाहाद्रिचयोपमम् ॥

sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ । taṁ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam ॥

स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे । महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥

sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe । mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo ’ṅkuravān iva ॥

तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् । गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन्भयात् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā vr̥trasaṁkāśaṁ kumbhakarṇaṁ tarasvinam । gatāsuṁ patitaṁ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt ॥

तथा तान्द्रवतो योधान्दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ । अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम् ॥

tathā tān dravato yodhān dr̥ṣṭvā tau dūṣaṇānujau । avasthāpyātha saumitriṁ saṁkruddhāv abhyadhāvatām ॥

तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ । प्रतिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥

tāv ādravantau saṁkruddhau vajravegapramāthinau । pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ ॥

ततः सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥

tataḥ sutumulaṁ yuddham abhaval lomaharṣaṇam । dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ ॥

महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्षत । तौ चापि वीरौ संक्रुद्धावुभौ तौ समवर्षताम् ॥

mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so ’bhyavarṣata । tau cāpi vīrau saṁkruddhāv ubhau tau samavarṣatām ॥

मुहूर्तमेवमभवद्वज्रवेगप्रमाथिनोः । सौमित्रेश्च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥

muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ । saumitreś ca mahābāhoḥ saṁprahāraḥ sudāruṇaḥ ॥

अथाद्रिशृङ्गमादाय हनूमान्मारुतात्मजः । अभिद्रुत्याददे प्राणान्वज्रवेगस्य रक्षसः ॥

athādriśr̥ṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ । abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ ॥

नीलश्च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः । प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥

nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṁ hariḥ । pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ ॥

ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः । रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ॥

tataḥ prāvartata punaḥ saṁgrāmaḥ kaṭukodayaḥ । rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām ॥

शतशो नैरृतान्वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैरृताः । नैरृतास्तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः ॥

śataśo nairr̥tān vanyā jaghnur vanyāṁś ca nairr̥tāḥ । nairr̥tās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ ॥