Adhyāya 266

मार्कण्डेय उवाच । राघवस्तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः । वसन्माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ । vasan mālyavataḥ pr̥ṣṭhe dadarśa vimalaṁ nabhaḥ ॥

स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् । ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा ॥

sa dr̥ṣṭvā vimale vyomni nirmalaṁ śaśalakṣaṇam । grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā ॥

कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना । महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥

kumudotpalapadmānāṁ gandham ādāya vāyunā । mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ ॥

प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः । सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥

prabhāte lakṣmaṇaṁ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ । sītāṁ saṁsmr̥tya dharmātmā ruddhāṁ rākṣasaveśmani ॥

गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् । प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥

gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṁ kapīśvaram । pramattaṁ grāmyadharmeṣu kr̥taghnaṁ svārthapaṇḍitam ॥

योऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः । सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै ॥

yo ’sau kulādhamo mūḍho mayā rājye ’bhiṣecitaḥ । sarvavānaragopucchā yam r̥kṣāś ca bhajanti vai ॥

यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह । त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥

yadarthaṁ nihato vālī mayā raghukulodvaha । tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā ॥

कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापसदं भुवि । यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण ॥

kr̥taghnaṁ tam ahaṁ manye vānarāpasadaṁ bhuvi । yo mām evaṁgato mūḍho na jānīte ’dya lakṣmaṇa ॥

असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् । कृतोपकारं मां नूनमवमन्याल्पया धिया ॥

asau manye na jānīte samayapratipādanam । kr̥topakāraṁ māṁ nūnam avamanyālpayā dhiyā ॥

यदि तावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः । नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥

yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ । netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṁ tvayā ॥

अथापि घटतेऽस्माकमर्थे वानरपुंगवः । तमादायैहि काकुत्स्थ त्वरावान्भव मा चिरम् ॥

athāpi ghaṭate ’smākam arthe vānarapuṁgavaḥ । tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram ॥

इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः । प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः । किष्किन्धाद्वारमासाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥

ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ । pratasthe ruciraṁ gr̥hya samārgaṇaguṇaṁ dhanuḥ । kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ ॥

सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः । तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः । पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया ॥

sakrodha iti taṁ matvā rājā pratyudyayau hariḥ । taṁ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ । pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā ॥

तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः । स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥

tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ । sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kr̥tāñjaliḥ ॥

सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः । इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥

sabhr̥tyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ । idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṁ narakuñjaram ॥

नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः । श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥

nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kr̥taghno na nirghr̥ṇaḥ । śrūyatāṁ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kr̥taḥ ॥

दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया । सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥

diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā । sarveṣāṁ ca kr̥taḥ kālo māsenāgamanaṁ punaḥ ॥

यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा । विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥

yair iyaṁ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā । vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā ॥

स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति । ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम् ॥

sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati । tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam ॥

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता । त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥

ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā । tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṁ pratyapūjayat ॥

स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम् । अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥

sa rāmaṁ sahasugrīvo mālyavatpr̥ṣṭham āsthitam । abhigamyodayaṁ tasya kāryasya pratyavedayat ॥

इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशः । दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥

ity evaṁ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ । diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṁ gatāḥ ॥

आचख्युस्ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् । विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥

ācakhyus te tu rāmāya mahīṁ sāgaramekhalām । vicitāṁ na tu vaidehyā darśanaṁ rāvaṇasya vā ॥

गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुंगवाः । आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽप्यधारयत् ॥

gatās tu dakṣiṇām āśāṁ ye vai vānarapuṁgavāḥ । āśāvāṁs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto ’py adhārayat ॥

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः । सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन् ॥

dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ । sugrīvam abhigamyedaṁ tvaritā vākyam abruvan ॥

रक्षितं वालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत् । त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥

rakṣitaṁ vālinā yat tat sphītaṁ madhuvanaṁ mahat । tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ ॥

वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः । विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया ॥

vāliputro ’ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ । vicetuṁ dakṣiṇām āśāṁ rājan prasthāpitās tvayā ॥

तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् । कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम् ॥

teṣāṁ taṁ praṇayaṁ śrutvā mene sa kr̥takr̥tyatām । kr̥tārthānāṁ hi bhr̥tyānām etad bhavati ceṣṭitam ॥

स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः । रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥

sa tad rāmāya medhāvī śaśaṁsa plavagarṣabhaḥ । rāmaś cāpy anumānena mene dr̥ṣṭāṁ tu maithilīm ॥

हनूमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवंगमाः । अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥

hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṁgamāḥ । abhijagmur harīndraṁ taṁ rāmalakṣmaṇasaṁnidhau ॥

गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः । अगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥

gatiṁ ca mukhavarṇaṁ ca dr̥ṣṭvā rāmo hanūmataḥ । agamat pratyayaṁ bhūyo dr̥ṣṭā sīteti bhārata ॥

हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः । प्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥

hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ । praṇemur vidhivad rāmaṁ sugrīvaṁ lakṣmaṇaṁ tathā ॥

तानुवाचागतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुः । अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता ॥

tān uvācāgatān rāmaḥ pragr̥hya saśaraṁ dhanuḥ । api māṁ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kr̥takr̥tyatā ॥

अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः । निहत्य समरे शत्रूनाहृत्य जनकात्मजाम् ॥

api rājyam ayodhyāyāṁ kārayiṣyāmy ahaṁ punaḥ । nihatya samare śatrūn āhr̥tya janakātmajām ॥

अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रिपून्रणे । हृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe । hr̥tadāro ’vadhūtaś ca nāhaṁ jīvitum utsahe ॥

इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः । प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥

ity uktavacanaṁ rāmaṁ pratyuvācānilātmajaḥ । priyam ākhyāmi te rāma dr̥ṣṭā sā jānakī mayā ॥

विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम् । श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम् ॥

vicitya dakṣiṇām āśāṁ saparvatavanākarām । śrāntāḥ kāle vyatīte sma dr̥ṣṭavanto mahāguhām ॥

प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम् । अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥

praviśāmo vayaṁ tāṁ tu bahuyojanam āyatām । andhakārāṁ suvipināṁ gahanāṁ kīṭasevitām ॥

गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततः । दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा ॥

gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṁ tataḥ । dr̥ṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṁ divyam antarā ॥

मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद्वेश्म राघव । तत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी ॥

mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava । tatra prabhāvatī nāma tapo ’tapyata tāpasī ॥

तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च । भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः ॥

tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca । bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ ॥

निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसः । समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥

niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ । samīpe sahyamalayau darduraṁ ca mahāgirim ॥

ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् । विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥

tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam । viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhr̥śam ॥

अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् । तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥

anekaśatavistīrṇaṁ yojanānāṁ mahodadhim । timinakrajhaṣāvāsaṁ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ ॥

तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदा । ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा ॥

tatrānaśanasaṁkalpaṁ kr̥tvāsīnā vayaṁ tadā । tataḥ kathānte gr̥dhrasya jaṭāyor abhavat kathā ॥

ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् । पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम् ॥

tataḥ parvataśr̥ṅgābhaṁ ghorarūpaṁ bhayāvaham । pakṣiṇaṁ dr̥ṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam ॥

सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत् । भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम् ॥

so ’smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco ’bravīt । bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām ॥

संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः । अन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसंसदम् ॥

saṁpātir nāma tasyāhaṁ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ । anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṁsadam ॥

ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः । तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः । निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ ॥

tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ । tadā me ciradr̥ṣṭaḥ sa bhrātā gr̥dhrapatiḥ priyaḥ । nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau ॥

तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः । व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम् ॥

tasyaivaṁ vadato ’smābhir hato bhrātā niveditaḥ । vyasanaṁ bhavataś cedaṁ saṁkṣepād vai niveditam ॥

स संपातिस्तदा राजञ्श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम ॥

sa saṁpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam । viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṁdama ॥

कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः । इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः ॥

kaḥ sa rāmaḥ kathaṁ sītā jaṭāyuś ca kathaṁ hataḥ । icchāmi sarvam evaitac chrotuṁ plavagasattamāḥ ॥

तस्याहं सर्वमेवैतं भवतो व्यसनागमम् । प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतोऽब्रुवम् ॥

tasyāhaṁ sarvam evaitaṁ bhavato vyasanāgamam । prāyopaveśane caiva hetuṁ vistarato ’bruvam ॥

सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट् । रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ॥

so ’smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ । rāvaṇo vidito mahyaṁ laṅkā cāsya mahāpurī ॥

दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे । भवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा ॥

dr̥ṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare । bhavitrī tatra vaidehī na me ’sty atra vicāraṇā ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः । सागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā vayam utthāya satvarāḥ । sāgaraplavane mantraṁ mantrayāmaḥ paraṁtapa ॥

नाध्यवस्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घने । ततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहं महार्णवम् । शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम् ॥

nādhyavasyad yadā kaś cit sāgarasya vilaṅghane । tataḥ pitaram āviśya pupluve ’haṁ mahārṇavam । śatayojanavistīrṇaṁ nihatya jalarākṣasīm ॥

तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती । उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा । जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी ॥

tatra sītā mayā dr̥ṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī । upavāsatapaḥśīlā bhartr̥darśanalālasā । jaṭilā maladigdhāṅgī kr̥śā dīnā tapasvinī ॥

निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः । उपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम् ॥

nimittais tām ahaṁ sītām upalabhya pr̥thagvidhaiḥ । upasr̥tyābruvaṁ cāryām abhigamya rahogatām ॥

सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजः । त्वद्दर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा ॥

sīte rāmasya dūto ’haṁ vānaro mārutātmajaḥ । tvaddarśanam abhiprepsur iha prāpto vihāyasā ॥

राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ ॥

rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau । sarvaśākhāmr̥gendreṇa sugrīveṇābhipālitau ॥

कुशलं त्वाब्रवीद्रामः सीते सौमित्रिणा सह । सखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति ॥

kuśalaṁ tvābravīd rāmaḥ sīte saumitriṇā saha । sakhibhāvāc ca sugrīvaḥ kuśalaṁ tvānupr̥cchati ॥

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह । प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः ॥

kṣipram eṣyati te bhartā sarvaśākhāmr̥gaiḥ saha । pratyayaṁ kuru me devi vānaro ’smi na rākṣasaḥ ॥

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह । अवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम् ॥

muhūrtam iva ca dhyātvā sītā māṁ pratyuvāca ha । avaimi tvāṁ hanūmantam avindhyavacanād aham ॥

अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतः । कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः ॥

avindhyo hi mahābāho rākṣaso vr̥ddhasaṁmataḥ । kathitas tena sugrīvas tvadvidhaiḥ sacivair vr̥taḥ ॥

गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम् । धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता ॥

gamyatām iti coktvā māṁ sītā prādād imaṁ maṇim । dhāritā yena vaidehī kālam etam aninditā ॥

प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी । क्षिप्तामिषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौ । भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात् ॥

pratyayārthaṁ kathāṁ cemāṁ kathayām āsa jānakī । kṣiptām iṣīkāṁ kākasya citrakūṭe mahāgirau । bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt ॥

श्रावयित्वा तदात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम् । संप्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमर्चयत् ॥

śrāvayitvā tadātmānaṁ tato dagdhvā ca tāṁ purīm । saṁprāpta iti taṁ rāmaḥ priyavādinam arcayat ॥