Adhyāya 259

मार्कण्डेय उवाच । पुलस्त्यस्य तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः । विश्रवा नाम सक्रोधः स वैश्रवणमैक्षत ॥

mārkaṇḍeya uvāca । pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho ’bhavan muniḥ । viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata ॥

बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः । कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ॥

bubudhe taṁ tu sakrodhaṁ pitaraṁ rākṣaseśvaraḥ । kuberas tatprasādārthaṁ yatate sma sadā nr̥pa ॥

स राजराजो लङ्कायां निवसन्नरवाहनः । राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः ॥

sa rājarājo laṅkāyāṁ nivasan naravāhanaḥ । rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ ॥

तास्तदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः । ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः ॥

tās tadā taṁ mahātmānaṁ saṁtoṣayitum udyatāḥ । r̥ṣiṁ bharataśārdūla nr̥ttagītaviśāradāḥ ॥

पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते । अन्योन्यस्पर्धया राजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ॥

puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṁ pate । anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ ॥

तासां स भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् । लोकपालोपमान्पुत्रानेकैकस्या यथेप्सितान् ॥

tāsāṁ sa bhagavāṁs tuṣṭo mahātmā pradadau varān । lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān ॥

पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ । कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥

puṣpotkaṭāyāṁ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau । kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi ॥

मालिनी जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम् । राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥

mālinī janayām āsa putram ekaṁ vibhīṣaṇam । rākāyāṁ mithunaṁ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā ॥

विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् । स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ॥

vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo ’bhyadhiko ’bhavat । sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ ॥

दशग्रीवस्तु सर्वेषां ज्येष्ठो राक्षसपुंगवः । महोत्साहो महावीर्यो महासत्त्वपराक्रमः ॥

daśagrīvas tu sarveṣāṁ jyeṣṭho rākṣasapuṁgavaḥ । mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ ॥

कुम्भकर्णो बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तदा । मायावी रणशौण्डश्च रौद्रश्च रजनीचरः ॥

kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo ’bhyadhikas tadā । māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ ॥

खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट्पिशिताशनः । सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा ॥

kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ । siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā ॥

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः । ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ॥

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ । ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate ॥

ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम् । पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम् ॥

tato vaiśravaṇaṁ tatra dadr̥śur naravāhanam । pitrā sārdhaṁ samāsīnam r̥ddhyā paramayā yutam ॥

जातस्पर्धास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः । ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा ॥

jātaspardhās tatas te tu tapase dhr̥taniścayāḥ । brahmāṇaṁ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā ॥

अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् । वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ॥

atiṣṭhad ekapādena sahasraṁ parivatsarān । vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ ॥

अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः । विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयत् ॥

adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ । vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat ॥

उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः । तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः ॥

upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ । tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṁ tapa udāradhīḥ ॥

खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः । परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हृष्टमानसौ ॥

kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṁ vai tapyatāṁ tapaḥ । paricaryāṁ ca rakṣāṁ ca cakratur hr̥ṣṭamānasau ॥

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्छित्त्वा दशाननः । जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः ॥

pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ । juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ ॥

ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत् । प्रलोभ्य वरदानेन सर्वानेव पृथक्पृथक् ॥

tato brahmā svayaṁ gatvā tapasas tān nyavārayat । pralobhya varadānena sarvān eva pr̥thak pr̥thak ॥

ब्रह्मोवाच । प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः । यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथास्तु तत् ॥

brahmovāca । prīto ’smi vo nivartadhvaṁ varān vr̥ṇuta putrakāḥ । yad yad iṣṭam r̥te tv ekam amaratvaṁ tathāstu tat ॥

यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया । तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम् ॥

yad yad agnau hutaṁ sarvaṁ śiras te mahad īpsayā । tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam ॥

वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा । भविष्यसि रणेऽरीणां विजेतासि न संशयः ॥

vairūpyaṁ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā । bhaviṣyasi raṇe ’rīṇāṁ vijetāsi na saṁśayaḥ ॥

रावण उवाच । गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा । सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः ॥

rāvaṇa uvāca । gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā । sarpakiṁnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ ॥

ब्रह्मोवाच । य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योऽस्ति भयं तव । ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया ॥

brahmovāca । ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo ’sti bhayaṁ tava । r̥te manuṣyād bhadraṁ te tathā tad vihitaṁ mayā ॥

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा । अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः ॥

mārkaṇḍeya uvāca । evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā । avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ ॥

कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः । स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥

kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ । sa vavre mahatīṁ nidrāṁ tamasā grastacetanaḥ ॥

तथा भविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह । वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः ॥

tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha । varaṁ vr̥ṇīṣva putra tvaṁ prīto ’smīti punaḥ punaḥ ॥

विभीषण उवाच । परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत् । अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥

vibhīṣaṇa uvāca । paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet । aśikṣitaṁ ca bhagavan brahmāstraṁ pratibhātu me ॥

ब्रह्मोवाच । यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन । नाधर्मे रमते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥

brahmovāca । yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana । nādharme ramate buddhir amaratvaṁ dadāmi te ॥

मार्कण्डेय उवाच । राक्षसस्तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते । लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । rākṣasas tu varaṁ labdhvā daśagrīvo viśāṁ pate । laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram ॥

हित्वा स भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम् । गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥

hitvā sa bhagavām̐l laṅkām āviśad gandhamādanam । gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṁpuruṣaiḥ saha ॥

विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः । शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति ॥

vimānaṁ puṣpakaṁ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ । śaśāpa taṁ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati ॥

यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति । अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि ॥

yas tu tvāṁ samare hantā tam evaitad vahiṣyati । avamanya guruṁ māṁ ca kṣipraṁ tvaṁ na bhaviṣyasi ॥

विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां धर्ममनुस्मरन् । अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः ॥

vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṁ dharmam anusmaran । anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ ॥

तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः । सेनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः ॥

tasmai sa bhagavāṁs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ । senāpatyaṁ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ ॥

राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः । सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चद्दशाननम् ॥

rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ । sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam ॥

दशग्रीवस्तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः । आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगमः ॥

daśagrīvas tu daityānāṁ devānāṁ ca balotkaṭaḥ । ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṁgamaḥ ॥

रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते । दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत् ॥

rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate । daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṁ bhayam ādadhat ॥