Adhyāya 256

वैशंपायन उवाच । जयद्रथस्तु संप्रेक्ष्य भ्रातरावुद्यतायुधौ । प्राद्रवत्तूर्णमव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । jayadrathas tu saṁprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau । prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ ॥

तं भीमसेनो धावन्तमवतीर्य रथाद्बली । अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षेऽत्यमर्षणः ॥

taṁ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī । abhidrutya nijagrāha keśapakṣe ’tyamarṣaṇaḥ ॥

समुद्यम्य च तं रोषान्निष्पिपेष महीतले । गले गृहीत्वा राजानं ताडयामास चैव ह ॥

samudyamya ca taṁ roṣān niṣpipeṣa mahītale । gale gr̥hītvā rājānaṁ tāḍayām āsa caiva ha ॥

पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छतः । पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ॥

punaḥ saṁjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ । padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ ॥

तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना । स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः ॥

tasya jānuṁ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā । sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ ॥

विरोषं भीमसेनं तु वारयामास फल्गुनः । दुःशलायाः कृते राजा यत्तदाहेति कौरव ॥

viroṣaṁ bhīmasenaṁ tu vārayām āsa phalgunaḥ । duḥśalāyāḥ kr̥te rājā yat tad āheti kaurava ॥

भीमसेन उवाच । नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति । द्रौपद्यास्तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥

bhīmasena uvāca । nāyaṁ pāpasamācāro matto jīvitum arhati । draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ॥

किं नु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी । त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान्प्रबाधसे ॥

kiṁ nu śakyaṁ mayā kartuṁ yad rājā satataṁ ghr̥ṇī । tvaṁ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase ॥

एवमुक्त्वा सटास्तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः । अर्धचन्द्रेण बाणेन किंचिदब्रुवतस्तदा ॥

evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vr̥kodaraḥ । ardhacandreṇa bāṇena kiṁ cid abruvatas tadā ॥

विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः । जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥

vikalpayitvā rājānaṁ tataḥ prāha vr̥kodaraḥ । jīvituṁ cecchase mūḍha hetuṁ me gadataḥ śr̥ṇu ॥

दासोऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च । एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ॥

dāso ’smīti tvayā vācyaṁ saṁsatsu ca sabhāsu ca । evaṁ te jīvitaṁ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ ॥

एवमस्त्विति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः । प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीममाहवशोभिनम् ॥

evam astv iti taṁ rājā kr̥cchraprāṇo jayadrathaḥ । provāca puruṣavyāghraṁ bhīmam āhavaśobhinam ॥

तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः । रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥

tata enaṁ viceṣṭantaṁ baddhvā pārtho vr̥kodaraḥ । ratham āropayām āsa visaṁjñaṁ pāṁsuguṇṭhitam ॥

ततस्तं रथमास्थाय भीमः पार्थानुगस्तदा । अभ्येत्याश्रममध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् ॥

tatas taṁ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā । abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram ॥

दर्शयामास भीमस्तु तदवस्थं जयद्रथम् । तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतामिति चाब्रवीत् ॥

darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṁ jayadratham । taṁ rājā prāhasad dr̥ṣṭvā mucyatām iti cābravīt ॥

राजानं चाब्रवीद्भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै । दासभावं गतो ह्येष पाण्डूनां पापचेतनः ॥

rājānaṁ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai । dāsabhāvaṁ gato hy eṣa pāṇḍūnāṁ pāpacetanaḥ ॥

तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः । मुञ्चैनमधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥

tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṁ vacaḥ । muñcainam adhamācāraṁ pramāṇaṁ yadi te vayam ॥

द्रौपदी चाब्रवीद्भीममभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् । दासोऽयं मुच्यतां राज्ञस्त्वया पञ्चसटः कृतः ॥

draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram । dāso ’yaṁ mucyatāṁ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kr̥taḥ ॥

स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम् । ववन्दे विह्वलो राजा तांश्च सर्वान्मुनींस्तदा ॥

sa mukto ’bhyetya rājānam abhivādya yudhiṣṭhiram । vavande vihvalo rājā tāṁś ca sarvān munīṁs tadā ॥

तमुवाच घृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । तथा जयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना ॥

tam uvāca ghr̥ṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । tathā jayadrathaṁ dr̥ṣṭvā gr̥hītaṁ savyasācinā ॥

अदासो गच्छ मुक्तोऽसि मैवं कार्षीः पुनः क्वचित् । स्त्रीकामुक धिगस्तु त्वां क्षुद्रः क्षुद्रसहायवान् । एवंविधं हि कः कुर्यात्त्वदन्यः पुरुषाधमः ॥

adāso gaccha mukto ’si maivaṁ kārṣīḥ punaḥ kva cit । strīkāmuka dhig astu tvāṁ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān । evaṁvidhaṁ hi kaḥ kuryāt tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ ॥

गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम् । संप्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः ॥

gatasattvam iva jñātvā kartāram aśubhasya tam । saṁprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kr̥pāṁ cakre narādhipaḥ ॥

धर्मे ते वर्धतां बुद्धिर्मा चाधर्मे मनः कृथाः । साश्वः सरथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रथ ॥

dharme te vardhatāṁ buddhir mā cādharme manaḥ kr̥thāḥ । sāśvaḥ sarathapādātaḥ svasti gaccha jayadratha ॥

एवमुक्तस्तु सव्रीडं तूष्णीं किंचिदवाङ्मुखः । जगाम राजा दुःखार्तो गङ्गाद्वाराय भारत ॥

evam uktas tu savrīḍaṁ tūṣṇīṁ kiṁ cid avāṅmukhaḥ । jagāma rājā duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata ॥

स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम् । तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वजः ॥

sa devaṁ śaraṇaṁ gatvā virūpākṣam umāpatim । tapaś cacāra vipulaṁ tasya prīto vr̥ṣadhvajaḥ ॥

बलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्प्रीयमाणस्त्रिलोचनः । वरं चास्मै ददौ देवः स च जग्राह तच्छृणु ॥

baliṁ svayaṁ pratyagr̥hṇāt prīyamāṇas trilocanaḥ । varaṁ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha tac chr̥ṇu ॥

समस्तान्सरथान्पञ्च जयेयं युधि पाण्डवान् । इति राजाब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत् ॥

samastān sarathān pañca jayeyaṁ yudhi pāṇḍavān । iti rājābravīd devaṁ neti devas tam abravīt ॥

अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि । ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं देवैरपि दुरासदम् ॥

ajayyāṁś cāpy avadhyāṁś ca vārayiṣyasi tān yudhi । r̥te ’rjunaṁ mahābāhuṁ devair api durāsadam ॥

यमाहुरजितं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । प्रधानः सोऽस्त्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते ॥

yam āhur ajitaṁ devaṁ śaṅkhacakragadādharam । pradhānaḥ so ’straviduṣāṁ tena kr̥ṣṇena rakṣyate ॥

एवमुक्तस्तु नृपतिः स्वमेव भवनं ययौ । पाण्डवाश्च वने तस्मिन्न्यवसन्काम्यके तदा ॥

evam uktas tu nr̥patiḥ svam eva bhavanaṁ yayau । pāṇḍavāś ca vane tasmin nyavasan kāmyake tadā ॥