Adhyāya 255

वैशंपायन उवाच । संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावत । इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान्नृपान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁtiṣṭhata praharata tūrṇaṁ viparidhāvata । iti sma saindhavo rājā codayām āsa tān nr̥pān ॥

ततो घोरतरः शब्दो रणे समभवत्तदा । भीमार्जुनयमान्दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान् ॥

tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavat tadā । bhīmārjunayamān dr̥ṣṭvā sainyānāṁ sayudhiṣṭhirān ॥

शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायत । तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्व्याघ्रानिव बलोत्कटान् ॥

śibisindhutrigartānāṁ viṣādaś cāpy ajāyata । tān dr̥ṣṭvā puruṣavyāghrān vyāghrān iva balotkaṭān ॥

हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम् । प्रगृह्याभ्यद्रवद्भीमः सैन्धवं कालचोदितम् ॥

hemacitrasamutsedhāṁ sarvaśaikyāyasīṁ gadām । pragr̥hyābhyadravad bhīmaḥ saindhavaṁ kālacoditam ॥

तदन्तरमथावृत्य कोटिकाश्योऽभ्यहारयत् । महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम् ॥

tadantaram athāvr̥tya koṭikāśyo ’bhyahārayat । mahatā rathavaṁśena parivārya vr̥kodaram ॥

शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैः । कीर्यमाणोऽपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत ॥

śaktitomaranārācair vīrabāhupracoditaiḥ । kīryamāṇo ’pi bahubhir na sma bhīmo ’bhyakampata ॥

गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश । जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे ॥

gajaṁ tu sagajārohaṁ padātīṁś ca caturdaśa । jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajinīmukhe ॥

पार्थः पञ्चशताञ्शूरान्पार्वतीयान्महारथान् । परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे ॥

pārthaḥ pañcaśatāñ śūrān pārvatīyān mahārathān । parīpsamānaḥ sauvīraṁ jaghāna dhvajinīmukhe ॥

राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम् । निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा ॥

rājā svayaṁ suvīrāṇāṁ pravarāṇāṁ prahāriṇām । nimeṣamātreṇa śataṁ jaghāna samare tadā ॥

ददृशे नकुलस्तत्र रथात्प्रस्कन्द्य खड्गधृक् । शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत्प्रवपन्मुहुः ॥

dadr̥śe nakulas tatra rathāt praskandya khaḍgadhr̥k । śirāṁsi pādarakṣāṇāṁ bījavat pravapan muhuḥ ॥

सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनः । पातयामास नाराचैर्द्रुमेभ्य इव बर्हिणः ॥

sahadevas tu saṁyāya rathena gajayodhinaḥ । pātayām āsa nārācair drumebhya iva barhiṇaḥ ॥

ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात् । गदया चतुरो वाहान्राज्ञस्तस्य तदावधीत् ॥

tatas trigartaḥ sadhanur avatīrya mahārathāt । gadayā caturo vāhān rājñas tasya tadāvadhīt ॥

तमभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः । अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट् ॥

tam abhyāśagataṁ rājā padātiṁ kuntinandanaḥ । ardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ ॥

स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् । पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव द्रुमः ॥

sa bhinnahr̥dayo vīro vaktrāc choṇitam udvaman । papātābhimukhaḥ pārthaṁ chinnamūla iva drumaḥ ॥

इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात्प्रस्कन्द्य धर्मराट् । हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम् ॥

indrasenadvitīyas tu rathāt praskandya dharmarāṭ । hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham ॥

नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमंकरमहामुखौ । उभावुभयतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम् ॥

nakulaṁ tv abhisaṁdhāya kṣemaṁkaramahāmukhau । ubhāv ubhayatas tīkṣṇaiḥ śaravarṣair avarṣatām ॥

तौ शरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौ । एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः ॥

tau śarair abhivarṣantau jīmūtāv iva vārṣikau । ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ ॥

त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ रथधूर्गतः । रथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित् ॥

trigartarājaḥ surathas tasyātha rathadhūrgataḥ । ratham ākṣepayām āsa gajena gajayānavit ॥

नकुलस्त्वपभीस्तस्माद्रथाच्चर्मासिपाणिमान् । उद्भ्रान्तं स्थानमास्थाय तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

nakulas tv apabhīs tasmād rathāc carmāsipāṇimān । udbhrāntaṁ sthānam āsthāya tasthau girir ivācalaḥ ॥

सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु । प्रेषयामास सक्रोधमभ्युच्छ्रितकरं ततः ॥

surathas taṁ gajavaraṁ vadhāya nakulasya tu । preṣayām āsa sakrodham abhyucchritakaraṁ tataḥ ॥

नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः । सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत ॥

nakulas tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ । saviṣāṇaṁ bhujaṁ mūle khaḍgena nirakr̥ntata ॥

स विनद्य महानादं गजः कङ्कणभूषणः । पतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहानपोथयत् ॥

sa vinadya mahānādaṁ gajaḥ kaṅkaṇabhūṣaṇaḥ । patann avākśirā bhūmau hastyārohān apothayat ॥

स तत्कर्म महत्कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः । भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः ॥

sa tat karma mahat kr̥tvā śūro mādravatīsutaḥ । bhīmasenarathaṁ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ ॥

भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस्य संगरे । सूतस्य नुदतो वाहान्क्षुरेणापाहरच्छिरः ॥

bhīmas tv āpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṁgare । sūtasya nudato vāhān kṣureṇāpāharac chiraḥ ॥

न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना । तस्याश्वा व्यद्रवन्संख्ये हतसूतास्ततस्ततः ॥

na bubodha hataṁ sūtaṁ sa rājā bāhuśālinā । tasyāśvā vyadravan saṁkhye hatasūtās tatas tataḥ ॥

विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरः । जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः ॥

vimukhaṁ hatasūtaṁ taṁ bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ । jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ ॥

द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः । चकर्त निषितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च ॥

dvādaśānāṁ tu sarveṣāṁ sauvīrāṇāṁ dhanaṁjayaḥ । cakarta niṣitair bhallair dhanūṁṣi ca śirāṁsi ca ॥

शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान्सैन्धवानपि । जघानातिरथः संख्ये बाणगोचरमागतान् ॥

śibīn ikṣvākumukhyāṁś ca trigartān saindhavān api । jaghānātirathaḥ saṁkhye bāṇagocaram āgatān ॥

सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना । सपताकाश्च मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः ॥

sāditāḥ pratyadr̥śyanta bahavaḥ savyasācinā । sapatākāś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ ॥

प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रति । शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च ॥

pracchādya pr̥thivīṁ tasthuḥ sarvam āyodhanaṁ prati । śarīrāṇy aśiraskāni videhāni śirāṁsi ca ॥

श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः । अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः ॥

śvagr̥dhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥ । atr̥pyaṁs tatra vīrāṇāṁ hatānāṁ māṁsaśoṇitaiḥ ॥

हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः । विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरोऽभवत् ॥

hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ । vimucya kr̥ṣṇāṁ saṁtrastaḥ palāyanaparo ’bhavat ॥

स तस्मिन्संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य वै । प्राणप्रेप्सुरुपाधावद्वनं येन नराधमः ॥

sa tasmin saṁkule sainye draupadīm avatārya vai । prāṇaprepsur upādhāvad vanaṁ yena narādhamaḥ ॥

द्रौपदीं धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम् । माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत्तदा ॥

draupadīṁ dharmarājas tu dr̥ṣṭvā dhaumyapuraskr̥tām । mādrīputreṇa vīreṇa ratham āropayat tadā ॥

ततस्तद्विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथे । आदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः ॥

tatas tad vidrutaṁ sainyam apayāte jayadrathe । ādiśyādiśya nārācair ājaghāna vr̥kodaraḥ ॥

सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम् । वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान् ॥

savyasācī tu taṁ dr̥ṣṭvā palāyantaṁ jayadratham । vārayām āsa nighnantaṁ bhīmaṁ saindhavasainikān ॥

अर्जुन उवाच । यस्यापचारात्प्राप्तोऽयमस्मान्क्लेशो दुरासदः । तमस्मिन्समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम् ॥

arjuna uvāca । yasyāpacārāt prāpto ’yam asmān kleśo durāsadaḥ । tam asmin samaroddeśe na paśyāmi jayadratham ॥

तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितैः । अनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान् ॥

tam evānviṣa bhadraṁ te kiṁ te yodhair nipātitaiḥ । anāmiṣam idaṁ karma kathaṁ vā manyate bhavān ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमता । युधिष्ठिरमभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity ukto bhīmasenas tu guḍākeśena dhīmatā । yudhiṣṭhiram abhiprekṣya vāgmī vacanam abravīt ॥

हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशः । गृहीत्वा द्रौपदीं राजन्निवर्ततु भवानितः ॥

hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṁ vidrutā diśaḥ । gr̥hītvā draupadīṁ rājan nivartatu bhavān itaḥ ॥

यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना । प्राप्याश्रमपदं राजन्द्रौपदीं परिसान्त्वय ॥

yamābhyāṁ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā । prāpyāśramapadaṁ rājan draupadīṁ parisāntvaya ॥

न हि मे मोक्ष्यते जीवन्मूढः सैन्धवको नृपः । पातालतलसंस्थोऽपि यदि शक्रोऽस्य सारथिः ॥

na hi me mokṣyate jīvan mūḍhaḥ saindhavako nr̥paḥ । pātālatalasaṁstho ’pi yadi śakro ’sya sārathiḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवः । दुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥ । duḥśalām abhisaṁsmr̥tya gāndhārīṁ ca yaśasvinīm ॥

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रिया । कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā draupadī bhīmam uvāca vyākulendriyā । kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāv ubhau ॥

कर्तव्यं चेत्प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः । सैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः ॥

kartavyaṁ cet priyaṁ mahyaṁ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ । saindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṁsanaḥ ॥

भार्याभिहर्ता निर्वैरो यश्च राज्यहरो रिपुः । याचमानोऽपि संग्रामे न स जीवितुमर्हति ॥

bhāryābhihartā nirvairo yaś ca rājyaharo ripuḥ । yācamāno ’pi saṁgrāme na sa jīvitum arhati ॥

इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवः । राजा निववृते कृष्णामादाय सपुरोहितः ॥

ity uktau tau naravyāghrau yayatur yatra saindhavaḥ । rājā nivavr̥te kr̥ṣṇām ādāya sapurohitaḥ ॥

स प्रविश्याश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् । मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह ॥

sa praviśyāśramapadaṁ vyapaviddhabr̥sīghaṭam । mārkaṇḍeyādibhir viprair anukīrṇaṁ dadarśa ha ॥

द्रौपदीमनुशोचद्भिर्ब्राह्मणैस्तैः समागतैः । समियाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः ॥

draupadīm anuśocadbhir brāhmaṇais taiḥ samāgataiḥ । samiyāya mahāprājñaḥ sabhāryo bhrātr̥madhyagaḥ ॥

ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनरभ्यागतं नृपम् । जित्वा तान्सिन्धुसौवीरान्द्रौपदीं चाहृतां पुनः ॥

te sma taṁ muditā dr̥ṣṭvā punar abhyāgataṁ nr̥pam । jitvā tān sindhusauvīrān draupadīṁ cāhr̥tāṁ punaḥ ॥

स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश ह । प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी ॥

sa taiḥ parivr̥to rājā tatraivopaviveśa ha । praviveśāśramaṁ kr̥ṣṇā yamābhyāṁ saha bhāminī ॥

भीमार्जुनावपि श्रुत्वा क्रोशमात्रगतं रिपुम् । स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम् ॥

bhīmārjunāv api śrutvā krośamātragataṁ ripum । svayam aśvāṁs tudantau tau javenaivābhyadhāvatām ॥

इदमत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषोऽर्जुनः । क्रोशमात्रगतानश्वान्सैन्धवस्य जघान यत् ॥

idam atyadbhutaṁ cātra cakāra puruṣo ’rjunaḥ । krośamātragatān aśvān saindhavasya jaghāna yat ॥

स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसंभ्रमः । अकरोद्दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः ॥

sa hi divyāstrasaṁpannaḥ kr̥cchrakāle ’py asaṁbhramaḥ । akarod duṣkaraṁ karma śarair astrānumantritaiḥ ॥

ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ । हताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम् ॥

tato ’bhyadhāvatāṁ vīrāv ubhau bhīmadhanaṁjayau । hatāśvaṁ saindhavaṁ bhītam ekaṁ vyākulacetasam ॥

सैन्धवस्तु हतान्दृष्ट्वा तथाश्वान्स्वान्सुदुःखितः । दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम् । पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद्येन वै वनम् ॥

saindhavas tu hatān dr̥ṣṭvā tathāśvān svān suduḥkhitaḥ । dr̥ṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṁ ca dhanaṁjayam । palāyanakr̥totsāhaḥ prādravad yena vai vanam ॥

सैन्धवं त्वभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने । अनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यमब्रवीत् ॥

saindhavaṁ tvabhisaṁprekṣya parākrāntaṁ palāyane । anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyam abravīt ॥

अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात् । राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम् । कथं चानुचरान्हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे ॥

anena vīryeṇa kathaṁ striyaṁ prārthayase balāt । rājaputra nivartasva na te yuktaṁ palāyanam । kathaṁ cānucarān hitvā śatrumadhye palāyase ॥

इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत । तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद्बली । मा वधीरिति पार्थस्तं दयावानभ्यभाषत ॥

ity ucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartata । tiṣṭha tiṣṭheti taṁ bhīmaḥ sahasābhyadravad balī । mā vadhīr iti pārthas taṁ dayāvān abhyabhāṣata ॥