Adhyāya 254

वैशंपायन उवाच । ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा । भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वा क्षत्रियाणाममर्षिणाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavat tadā । bhīmasenārjunau dr̥ṣṭvā kṣatriyāṇām amarṣiṇām ॥

तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा; स्वयं दुरात्मा कुरुपुंगवानाम् । जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच; रथे स्थितां भानुमतीं हतौजाः ॥

teṣāṁ dhvajāgrāṇy abhivīkṣya rājā; svayaṁ durātmā kurupuṁgavānām । jayadratho yājñasenīm uvāca; rathe sthitāṁ bhānumatīṁ hataujāḥ ॥

आयान्तीमे पञ्च रथा महान्तो; मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते । सा जानती ख्यापय नः सुकेशि; परं परं पाण्डवानां रथस्थम् ॥

āyāntīme pañca rathā mahānto; manye ca kr̥ṣṇe patayas tavaite । sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi; paraṁ paraṁ pāṇḍavānāṁ rathastham ॥

द्रौपद्युवाच । किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै;रनायुष्यं कर्म कृत्वातिघोरम् । एते वीराः पतयो मे समेता; न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे ॥

draupady uvāca । kiṁ te jñātair mūḍha mahādhanurdharair; anāyuṣyaṁ karma kr̥tvātighoram । ete vīrāḥ patayo me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaś cid ihāsti yuddhe ॥

आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो;र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः । न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा; संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम् ॥

ākhyātavyaṁ tv eva sarvaṁ mumūrṣor; mayā tubhyaṁ pr̥ṣṭayā dharma eṣaḥ । na me vyathā vidyate tvadbhayaṁ vā; saṁpaśyantyāḥ sānujaṁ dharmarājam ॥

यस्य ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ; नन्दोपनन्दौ मधुरौ युक्तरूपौ । एतं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं; सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति ॥

yasya dhvajāgre nadato mr̥daṅgau; nandopanandau madhurau yuktarūpau । etaṁ svadharmārthaviniścayajñaṁ; sadā janāḥ kr̥tyavanto ’nuyānti ॥

य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः; प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः । एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति; युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे ॥

ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ; pracaṇḍaghoṇas tanur āyatākṣaḥ । etaṁ kuruśreṣṭhatamaṁ vadanti; yudhiṣṭhiraṁ dharmasutaṁ patiṁ me ॥

अप्येष शत्रोः शरणागतस्य; दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः । परैह्येनं मूढ जवेन भूतये; त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्तशस्त्रः ॥

apy eṣa śatroḥ śaraṇāgatasya; dadyāt prāṇān dharmacārī nr̥vīraḥ । paraihy enaṁ mūḍha javena bhūtaye; tvam ātmanaḥ prāñjalir nyastaśastraḥ ॥

अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्थं; महाभुजं शालमिव प्रवृद्धम् । संदष्टोष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं; वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः ॥

athāpy enaṁ paśyasi yaṁ rathasthaṁ; mahābhujaṁ śālam iva pravr̥ddham । saṁdaṣṭoṣṭhaṁ bhrukuṭīsaṁhatabhruvaṁ; vr̥kodaro nāma patir mamaiṣaḥ ॥

आजानेया बलिनः साधु दान्ता; महाबलाः शूरमुदावहन्ति । एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि; भीमेति शब्दोऽस्य गतः पृथिव्याम् ॥

ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūram udāvahanti । etasya karmāṇy atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdo ’sya gataḥ pr̥thivyām ॥

नास्यापराद्धाः शेषमिहाप्नुवन्ति; नाप्यस्य वैरं विस्मरते कदाचित् । वैरस्यान्तं संविधायोपयाति; पश्चाच्छान्तिं न च गच्छत्यतीव ॥

nāsyāparāddhāḥ śeṣam ihāpnuvanti; nāpy asya vairaṁ vismarate kadā cit । vairasyāntaṁ saṁvidhāyopayāti; paścāc chāntiṁ na ca gacchaty atīva ॥

मृदुर्वदान्यो धृतिमान्यशस्वी; जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीरः । भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य; धनंजयो नाम पतिर्ममैषः ॥

mr̥dur vadānyo dhr̥timān yaśasvī; jitendriyo vr̥ddhasevī nr̥vīraḥ । bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṁjayo nāma patir mamaiṣaḥ ॥

यो वै न कामान्न भयान्न लोभा;त्त्यजेद्धर्मं न नृशंसं च कुर्यात् । स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः; कुन्तीसुतः शत्रुसहः प्रमाथी ॥

yo vai na kāmān na bhayān na lobhāt; tyajed dharmaṁ na nr̥śaṁsaṁ ca kuryāt । sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī ॥

यः सर्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञो; भयार्तानां भयहर्ता मनीषी । यस्योत्तमं रूपमाहुः पृथिव्यां; यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे ॥

yaḥ sarvadharmārthaviniścayajño; bhayārtānāṁ bhayahartā manīṣī । yasyottamaṁ rūpam āhuḥ pr̥thivyāṁ; yaṁ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve ॥

प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै; स एष वीरो नकुलः पतिर्मे । यः खड्गयोधी लघुचित्रहस्तो; महांश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीयः ॥

prāṇair garīyāṁsam anuvrataṁ vai; sa eṣa vīro nakulaḥ patir me । yaḥ khaḍgayodhī laghucitrahasto; mahāṁś ca dhīmān sahadevo ’dvitīyaḥ ॥

यस्याद्य कर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्त्व; शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु संख्ये । शूरः कृतास्त्रो मतिमान्मनीषी; प्रियंकरो धर्मसुतस्य राज्ञः ॥

yasyādya karma drakṣyase mūḍhasattva; śatakrator vā daityasenāsu saṁkhye । śūraḥ kr̥tāstro matimān manīṣī; priyaṁkaro dharmasutasya rājñaḥ ॥

य एष चन्द्रार्कसमानतेजा; जघन्यजः पाण्डवानां प्रियश्च । बुद्ध्या समो यस्य नरो न विद्यते; वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः ॥

ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṁ priyaś ca । buddhyā samo yasya naro na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ ॥

स एष शूरो नित्यममर्षणश्च; धीमान्प्राज्ञः सहदेवः पतिर्मे । त्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाहं; न त्वेवैष व्याहरेद्धर्मबाह्यम् । सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे निविष्टः; कुन्त्याः प्राणैरिष्टतमो नृवीरः ॥

sa eṣa śūro nityam amarṣaṇaś ca; dhīmān prājñaḥ sahadevaḥ patir me । tyajet prāṇān praviśed dhavyavāhaṁ; na tv evaiṣa vyāhared dharmabāhyam । sadā manasvī kṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ prāṇair iṣṭatamo nr̥vīraḥ ॥

विशीर्यन्तीं नावमिवार्णवान्ते; रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे । सेनां तवेमां हतसर्वयोधां; विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः ॥

viśīryantīṁ nāvam ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṁ makarasya pr̥ṣṭhe । senāṁ tavemāṁ hatasarvayodhāṁ; vikṣobhitāṁ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ ॥

इत्येते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा; यांस्त्वं मोहादवमन्य प्रवृत्तः । यद्येतैस्त्वं मुच्यसेऽरिष्टदेहः; पुनर्जन्म प्राप्स्यसे जीव एव ॥

ity ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṁs tvaṁ mohād avamanya pravr̥ttaḥ । yady etais tvaṁ mucyase ’riṣṭadehaḥ; punarjanma prāpsyase jīva eva ॥

वैशंपायन उवाच । ततः पार्थाः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पा;स्त्यक्त्वा त्रस्तान्प्राञ्जलींस्तान्पदातीन् । रथानीकं शरवर्षान्धकारं; चक्रुः क्रुद्धाः सर्वतः संनिगृह्य ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ pārthāḥ pañca pañcendrakalpās; tyaktvā trastān prāñjalīṁs tān padātīn । rathānīkaṁ śaravarṣāndhakāraṁ; cakruḥ kruddhāḥ sarvataḥ saṁnigr̥hya ॥