Adhyāya 246

युधिष्ठिर उवाच । व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना । कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṁ tena mahātmanā । kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me ॥

प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस्य तुष्टो हि कर्मभिः । सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ॥

pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ । saphalaṁ tasya janmāhaṁ manye saddharmacāriṇaḥ ॥

व्यास उवाच । शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः । आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः ॥

vyāsa uvāca । śiloñchavr̥ttir dharmātmā mudgalaḥ saṁśitavrataḥ । āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ ॥

अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः । सत्रमिष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः ॥

atithivratī kriyāvāṁś ca kāpotīṁ vr̥ttim āsthitaḥ । satram iṣṭīkr̥taṁ nāma samupāste mahātapāḥ ॥

सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव सः । कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणमुपार्जयत् ॥

saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ । kapotavr̥ttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat ॥

दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमत्सरः । देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् ॥

darśaṁ ca paurṇamāsaṁ ca kurvan vigatamatsaraḥ । devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam ॥

तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्त्रिभुवनेश्वरः । प्रत्यगृह्णान्महाराज भागं पर्वणि पर्वणि ॥

tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ । pratyagr̥hṇān mahārāja bhāgaṁ parvaṇi parvaṇi ॥

स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः । अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

sa parvakālaṁ kr̥tvā tu munivr̥ttyā samanvitaḥ । atithibhyo dadāv annaṁ prahr̥ṣṭenāntarātmanā ॥

व्रीहिद्रोणस्य तदहो ददतोऽन्नं महात्मनः । शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धत्यतिथिदर्शनात् ॥

vrīhidroṇasya tadaho dadato ’nnaṁ mahātmanaḥ । śiṣṭaṁ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt ॥

तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् । मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति ॥

tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṁ manīṣiṇām । munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṁ vr̥ddhim r̥cchati ॥

तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम् । दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह ॥

taṁ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṁ mudgalaṁ saṁśitavratam । durvāsā nr̥pa digvāsās tam athābhyājagāma ha ॥

बिभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव । विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः ॥

bibhrac cāniyataṁ veṣam unmatta iva pāṇḍava । vikacaḥ paruṣā vāco vyāharan vividhā muniḥ ॥

अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः । अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम ॥

abhigamyātha taṁ vipram uvāca munisattamaḥ । annārthinam anuprāptaṁ viddhi māṁ munisattama ॥

स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत । पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम् ॥

svāgataṁ te ’stv iti muniṁ mudgalaḥ pratyabhāṣata । pādyam ācamanīyaṁ ca prativedyānnam uttamam ॥

प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिव्रती । उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः ॥

prādāt sa tapasopāttaṁ kṣudhitāyātithivratī । unmattāya parāṁ śraddhām āsthāya sa dhr̥tavrataḥ ॥

ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयान्वितः । बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः ॥

tatas tadannaṁ rasavat sa eva kṣudhayānvitaḥ । bubhuje kr̥tsnam unmattaḥ prādāt tasmai ca mudgalaḥ ॥

भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः । अथानुलिलिपेऽङ्गानि जगाम च यथागतम् ॥

bhuktvā cānnaṁ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanas tataḥ । athānulilipe ’ṅgāni jagāma ca yathāgatam ॥

एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः । आगम्य बुभुजे सर्वमन्नमुञ्छोपजीविनः ॥

evaṁ dvitīye saṁprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ । āgamya bubhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ ॥

निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जयते पुनः । न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा ॥

nirāhāras tu sa munir uñcham ārjayate punaḥ । na cainaṁ vikriyāṁ netum aśakan mudgalaṁ kṣudhā ॥

न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः । सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम् ॥

na krodho na ca mātsaryaṁ nāvamāno na saṁbhramaḥ । saputradāram uñchantam āviveśa dvijottamam ॥

तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम् । उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः ॥

tathā tam uñchadharmāṇaṁ durvāsā munisattamam । upatasthe yathākālaṁ ṣaṭkr̥tvaḥ kr̥taniścayaḥ ॥

न चास्य मानसं किंचिद्विकारं ददृशे मुनिः । शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः ॥

na cāsya mānasaṁ kiṁ cid vikāraṁ dadr̥śe muniḥ । śuddhasattvasya śuddhaṁ sa dadr̥śe nirmalaṁ manaḥ ॥

तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा । त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः ॥

tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṁ tadā । tvatsamo nāsti loke ’smin dātā mātsaryavarjitaḥ ॥

क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च । विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति ॥

kṣud dharmasaṁjñāṁ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca । viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati ॥

आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् । मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥

āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṁ calam । manasaś cendriyāṇāṁ cāpy aikāgryaṁ niścitaṁ tapaḥ ॥

श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा । तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम् ॥

śrameṇopārjitaṁ tyaktuṁ duḥkhaṁ śuddhena cetasā । tat sarvaṁ bhavatā sādho yathāvad upapāditam ॥

प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह । इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः ॥

prītāḥ smo ’nugr̥hītāś ca sametya bhavatā saha । indriyābhijayo dhairyaṁ saṁvibhāgo damaḥ śamaḥ ॥

दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥

dayā satyaṁ ca dharmaś ca tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam । jitās te karmabhir lokāḥ prāpto ’si paramāṁ gatim ॥

अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः । सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत ॥

aho dānaṁ vighuṣṭaṁ te sumahat svargavāsibhiḥ । saśarīro bhavān gantā svargaṁ sucaritavrata ॥

इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः । देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः ॥

ity evaṁ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ । devadūto vimānena mudgalaṁ pratyupasthitaḥ ॥

हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना । कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा ॥

haṁsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā । kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā ॥

उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर्जितम् । समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोऽसि परमां मुने ॥

uvāca cainaṁ viprarṣiṁ vimānaṁ karmabhir jitam । samupāroha saṁsiddhiṁ prāpto ’si paramāṁ mune ॥

तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह । इच्छामि भवता प्रोक्तान्गुणान्स्वर्गनिवासिनाम् ॥

tam evaṁvādinam r̥ṣir devadūtam uvāca ha । icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām ॥

के गुणास्तत्र वसतां किं तपः कश्च निश्चयः । स्वर्गे स्वर्गसुखं किं च दोषो वा देवदूतक ॥

ke guṇās tatra vasatāṁ kiṁ tapaḥ kaś ca niścayaḥ । svarge svargasukhaṁ kiṁ ca doṣo vā devadūtaka ॥

सतां सप्तपदं मित्रमाहुः सन्तः कुलोचिताः । मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वामहं विभो ॥

satāṁ saptapadaṁ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ । mitratāṁ ca puraskr̥tya pr̥cchāmi tvām ahaṁ vibho ॥

यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद्ब्रवीह्यविचारयन् । श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव ॥

yad atra tathyaṁ pathyaṁ ca tad bravīhy avicārayan । śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṁ girā tava ॥