Adhyāya 247

देवदूत उवाच । महर्षेऽकार्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम् । संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा ॥

devadūta uvāca । maharṣe ’kāryabuddhis tvaṁ yaḥ svargasukham uttamam । saṁprāptaṁ bahu mantavyaṁ vimr̥śasy abudho yathā ॥

उपरिष्टादसौ लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः । ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद्देवयानचरो मुने ॥

upariṣṭād asau loko yo ’yaṁ svar iti saṁjñitaḥ । ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune ॥

नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः । नानृता नास्तिकाश्चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल ॥

nātaptatapasaḥ puṁso nāmahāyajñayājinaḥ । nānr̥tā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala ॥

धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः । दानधर्मरताः पुंसः शूराश्चाहतलक्षणाः ॥

dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ । dānadharmaratāḥ puṁsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ ॥

तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् । लोकान्पुण्यकृतां ब्रह्मन्सद्भिरासेवितान्नृभिः ॥

tatra gacchanti karmāgryaṁ kr̥tvā śamadamātmakam । lokān puṇyakr̥tāṁ brahman sadbhir āsevitān nr̥bhiḥ ॥

देवाः साध्यास्तथा विश्वे मरुतश्च महर्षिभिः । यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ । yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā ॥

एषां देवनिकायानां पृथक्पृथगनेकशः । भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः ॥

eṣāṁ devanikāyānāṁ pr̥thak pr̥thag anekaśaḥ । bhāsvantaḥ kāmasaṁpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ ॥

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः । मेरुः पर्वतराड्यत्र देवोद्यानानि मुद्गल ॥

trayastriṁśat sahasrāṇi yojanānāṁ hiraṇmayaḥ । meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala ॥

नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णभयं तथा ॥

nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām । na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṁ tathā ॥

बीभत्समशुभं वापि रोगा वा तत्र केचन । मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः ॥

bībhatsam aśubhaṁ vāpi rogā vā tatra ke cana । manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ ॥

शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस्तत्र वै मुने । न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ॥

śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune । na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane ॥

ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः । सुकृतैस्तत्र पुरुषाः संभवन्त्यात्मकर्मभिः ॥

īdr̥śaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ । sukr̥tais tatra puruṣāḥ saṁbhavanty ātmakarmabhiḥ ॥

तैजसानि शरीराणि भवन्त्यत्रोपपद्यताम् । कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत ॥

taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām । karmajāny eva maudgalya na mātr̥pitr̥jāny uta ॥

न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च । तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने ॥

na ca svedo na daurgandhyaṁ purīṣaṁ mūtram eva ca । teṣāṁ na ca rajo vastraṁ bādhate tatra vai mune ॥

न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः । पर्युह्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधाश्च ते ॥

na mlāyanti srajas teṣāṁ divyagandhā manoramāḥ । paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṁvidhāś ca te ॥

ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः । सुखं स्वर्गजितस्तत्र वर्तयन्ति महामुने ॥

īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ । sukhaṁ svargajitas tatra vartayanti mahāmune ॥

तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव । उपर्युपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः ॥

teṣāṁ tathāvidhānāṁ tu lokānāṁ munipuṁgava । upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ ॥

पुरस्ताद्ब्रह्मणस्तत्र लोकास्तेजोमयाः शुभाः । यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ॥

purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ । yatra yānty r̥ṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ॥

ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः । तेषां लोकाः परतरे तान्यजन्तीह देवताः ॥

r̥bhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ । teṣāṁ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ ॥

स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे । न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः ॥

svayaṁprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare । na teṣāṁ strīkr̥tas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ ॥

न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः । तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः ॥

na vartayanty āhutibhis te nāpy amr̥tabhojanāḥ । tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ ॥

न सुखे सुखकामाश्च देवदेवाः सनातनाः । न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ॥

na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ । na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā ॥

जरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च । न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ॥

jarā mr̥tyuḥ kutas teṣāṁ harṣaḥ prītiḥ sukhaṁ na ca । na duḥkhaṁ na sukhaṁ cāpi rāgadveṣau kuto mune ॥

देवानामपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा । दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः ॥

devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā । duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ ॥

त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः । गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः ॥

trayastriṁśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ । gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ ॥

सेयं दानकृता व्युष्टिरत्र प्राप्ता सुखावहा । तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ॥

seyaṁ dānakr̥tā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā । tāṁ bhuṅkṣva sukr̥tair labdhāṁ tapasā dyotitaprabhaḥ ॥

एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा । गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे ॥

etat svargasukhaṁ vipra lokā nānāvidhās tathā । guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me ॥

कृतस्य कर्मणस्तत्र भुज्यते यत्फलं दिवि । न चान्यत्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते ॥

kr̥tasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṁ divi । na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate ॥

सोऽत्र दोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत् । सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल ॥

so ’tra doṣo mama matas tasyānte patanaṁ ca yat । sukhavyāptamanaskānāṁ patanaṁ yac ca mudgala ॥

असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः । यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तच्च दुष्करम् ॥

asaṁtoṣaḥ parītāpo dr̥ṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ । yad bhavaty avare sthāne sthitānāṁ tac ca duṣkaram ॥

संज्ञामोहश्च पततां रजसा च प्रधर्षणम् । प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम् ॥

saṁjñāmohaś ca patatāṁ rajasā ca pradharṣaṇam । pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam ॥

आ ब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः । नाकलोके सुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम् ॥

ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ । nākaloke sukr̥tināṁ guṇās tv ayutaśo nr̥ṇām ॥

अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने । शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते ॥

ayaṁ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṁ svargato mune । śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate ॥

तत्रापि सुमहाभागः सुखभागभिजायते । न चेत्संबुध्यते तत्र गच्छत्यधमतां ततः ॥

tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate । na cet saṁbudhyate tatra gacchaty adhamatāṁ tataḥ ॥

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता ॥

iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate । karmabhūmir iyaṁ brahman phalabhūmir asau matā ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि मुद्गल । तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yan māṁ pr̥cchasi mudgala । tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram ॥

व्यास उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया । विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाच ह ॥

vyāsa uvāca । etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṁ vimamr̥śe dhiyā । vimr̥śya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha ॥

देवदूत नमस्तेऽस्तु गच्छ तात यथासुखम् । महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा ॥

devadūta namas te ’stu gaccha tāta yathāsukham । mahādoṣeṇa me kāryaṁ na svargeṇa sukhena vā ॥

पतनं तन्महद्दुःखं परितापः सुदारुणः । स्वर्गभाजश्च्यवन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये ॥

patanaṁ tan mahad duḥkhaṁ paritāpaḥ sudāruṇaḥ । svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṁ na kāmaye ॥

यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा । तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम् ॥

yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā । tad ahaṁ sthānam atyantaṁ mārgayiṣyāmi kevalam ॥

इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम् । शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम् ॥

ity uktvā sa munir vākyaṁ devadūtaṁ visr̥jya tam । śiloñchavr̥ttim utsr̥jya śamam ātiṣṭhad uttamam ॥

तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः । ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह ॥

tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ । jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha ॥

ध्यानयोगाद्बलं लब्ध्वा प्राप्य चर्द्धिमनुत्तमाम् । जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम् ॥

dhyānayogād balaṁ labdhvā prāpya carddhim anuttamām । jagāma śāśvatīṁ siddhiṁ parāṁ nirvāṇalakṣaṇām ॥

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि । राज्यात्स्फीतात्परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि ॥

tasmāt tvam api kaunteya na śokaṁ kartum arhasi । rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi ॥

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिमरा इव ॥

sukhasyānantaraṁ duḥkhaṁ duḥkhasyānantaraṁ sukham । paryāyeṇopavartante naraṁ nemim arā iva ॥

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्यमितविक्रम । वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

pitr̥paitāmahaṁ rājyaṁ prāpsyasy amitavikrama । varṣāt trayodaśād ūrdhvaṁ vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्व्यासः पाण्डवनन्दनम् । जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam । jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṁ prati ॥