Adhyāya 241

जनमेजय उवाच । वसमानेषु पार्थेषु वने तस्मिन्महात्मसु । धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किमकुर्वन्त सत्तम ॥

janamejaya uvāca । vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu । dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama ॥

कर्णो वैकर्तनश्चापि शकुनिश्च महाबलः । भीष्मद्रोणकृपाश्चैव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥

karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ । bhīṣmadroṇakr̥pāś caiva tan me śaṁsitum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । एवं गतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयोधने । आगते हास्तिनपुरं मोक्षिते पाण्डुनन्दनैः । भीष्मोऽब्रवीन्महाराज धार्तराष्ट्रमिदं वचः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ gateṣu pārtheṣu visr̥ṣṭe ca suyodhane । āgate hāstinapuraṁ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ । bhīṣmo ’bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṁ vacaḥ ॥

उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस्ते तपोवनम् । गमनं मे न रुचितं तव तन्न कृतं च ते ॥

uktaṁ tāta mayā pūrvaṁ gacchatas te tapovanam । gamanaṁ me na rucitaṁ tava tan na kr̥taṁ ca te ॥

ततः प्राप्तं त्वया वीर ग्रहणं शत्रुभिर्बलात् । मोक्षितश्चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर्न च लज्जसे ॥

tataḥ prāptaṁ tvayā vīra grahaṇaṁ śatrubhir balāt । mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase ॥

प्रत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस्य विशां पते । सूतपुत्रोऽपयाद्भीतो गन्धर्वाणां तदा रणात् । क्रोशतस्तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज ॥

pratyakṣaṁ tava gāndhāre sasainyasya viśāṁ pate । sūtaputro ’payād bhīto gandharvāṇāṁ tadā raṇāt । krośatas tava rājendra sasainyasya nr̥pātmaja ॥

दृष्टस्ते विक्रमश्चैव पाण्डवानां महात्मनाम् । कर्णस्य च महाबाहो सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥

dr̥ṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṁ mahātmanām । karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ ॥

न चापि पादभाक्कर्णः पाण्डवानां नृपोत्तम । धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल ॥

na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṁ nr̥pottama । dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala ॥

तस्य तेऽहं क्षमं मन्ये पाण्डवैस्तैर्महात्मभिः । संधिं संधिविदां श्रेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये ॥

tasya te ’haṁ kṣamaṁ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ । saṁdhiṁ saṁdhividāṁ śreṣṭha kulasyāsya vivr̥ddhaye ॥

एवमुक्तस्तु भीष्मेण धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः । प्रहस्य सहसा राजन्विप्रतस्थे ससौबलः ॥

evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ । prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ ॥

तं तु प्रस्थितमाज्ञाय कर्णदुःशासनादयः । अनुजग्मुर्महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥

taṁ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ । anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṁ mahābalam ॥

तांस्तु संप्रस्थितान्दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः । लज्जया व्रीडितो राजञ्जगाम स्वं निवेशनम् ॥

tāṁs tu saṁprasthitān dr̥ṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ । lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṁ niveśanam ॥

गते भीष्मे महाराज धार्तराष्ट्रो जनाधिपः । पुनरागम्य तं देशममन्त्रयत मन्त्रिभिः ॥

gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ । punar āgamya taṁ deśam amantrayata mantribhiḥ ॥

किमस्माकं भवेच्छ्रेयः किं कार्यमवशिष्यते । कथं नु सुकृतं च स्यान्मन्त्रयामास भारत ॥

kim asmākaṁ bhavec chreyaḥ kiṁ kāryam avaśiṣyate । kathaṁ nu sukr̥taṁ ca syān mantrayām āsa bhārata ॥

कर्ण उवाच । दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा च तत्तथा सर्वं कर्तुमर्हस्यरिंदम ॥

karṇa uvāca । duryodhana nibodhedaṁ yat tvā vakṣyāmi kaurava । śrutvā ca tat tathā sarvaṁ kartum arhasy ariṁdama ॥

तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपोत्तम । तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामनाः ॥

tavādya pr̥thivī vīra niḥsapatnā nr̥pottama । tāṁ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु कर्णेन कर्णं राजाब्रवीत्पुनः । न किंचिद्दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu karṇena karṇaṁ rājābravīt punaḥ । na kiṁ cid durlabhaṁ tasya yasya tvaṁ puruṣarṣabha ॥

सहायश्चानुरक्तश्च मदर्थं च समुद्यतः । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं वै शृणु यथातथम् ॥

sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṁ ca samudyataḥ । abhiprāyas tu me kaś cit taṁ vai śr̥ṇu yathātatham ॥

राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा क्रतुवरं तदा । मम स्पृहा समुत्पन्ना तां संपादय सूतज ॥

rājasūyaṁ pāṇḍavasya dr̥ṣṭvā kratuvaraṁ tadā । mama spr̥hā samutpannā tāṁ saṁpādaya sūtaja ॥

एवमुक्तस्ततः कर्णो राजानमिदमब्रवीत् । तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपोत्तम ॥

evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt । tavādya pr̥thivīpālā vaśyāḥ sarve nr̥pottama ॥

आहूयन्तां द्विजवराः संभाराश्च यथाविधि । संभ्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च ॥

āhūyantāṁ dvijavarāḥ saṁbhārāś ca yathāvidhi । saṁbhriyantāṁ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca ॥

ऋत्विजश्च समाहूता यथोक्तं वेदपारगाः । क्रियां कुर्वन्तु ते राजन्यथाशास्त्रमरिंदम ॥

r̥tvijaś ca samāhūtā yathoktaṁ vedapāragāḥ । kriyāṁ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṁdama ॥

बह्वन्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुणान्वितः । प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ ॥

bahvannapānasaṁyuktaḥ susamr̥ddhaguṇānvitaḥ । pravartatāṁ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha ॥

एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशां पते । पुरोहितं समानाय्य इदं वचनमब्रवीत् ॥

evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṁ pate । purohitaṁ samānāyya idaṁ vacanam abravīt ॥

राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् । आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम् ॥

rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ samāptavaradakṣiṇam । āhara tvaṁ mama kr̥te yathānyāyaṁ yathākramam ॥

स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजपुंगवः । न स शक्यः क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे । आहर्तुं कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम ॥

sa evam ukto nr̥patim uvāca dvijapuṁgavaḥ । na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire । āhartuṁ kauravaśreṣṭha kule tava nr̥pottama ॥

दीर्घायुर्जीवति च वै धृतराष्ट्रः पिता तव । अतश्चापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम ॥

dīrghāyur jīvati ca vai dhr̥tarāṣṭraḥ pitā tava । ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nr̥pottama ॥

अस्ति त्वन्यन्महत्सत्रं राजसूयसमं प्रभो । तेन त्वं यज राजेन्द्र शृणु चेदं वचो मम ॥

asti tv anyan mahat satraṁ rājasūyasamaṁ prabho । tena tvaṁ yaja rājendra śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

य इमे पृथिवीपालाः करदास्तव पार्थिव । ते करान्संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम् ॥

ya ime pr̥thivīpālāḥ karadās tava pārthiva । te karān saṁprayacchantu suvarṇaṁ ca kr̥tākr̥tam ॥

तेन ते क्रियतामद्य लाङ्गलं नृपसत्तम । यज्ञवाटस्य ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत ॥

tena te kriyatām adya lāṅgalaṁ nr̥pasattama । yajñavāṭasya te bhūmiḥ kr̥ṣyatāṁ tena bhārata ॥

तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः । प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो ह्यनिवारितः ॥

tatra yajño nr̥paśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṁskr̥taḥ । pravartatāṁ yathānyāyaṁ sarvato hy anivāritaḥ ॥

एष ते वैष्णवो नाम यज्ञः सत्पुरुषोचितः । एतेन नेष्टवान्कश्चिदृते विष्णुं पुरातनम् ॥

eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ । etena neṣṭavān kaś cid r̥te viṣṇuṁ purātanam ॥

राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं स्पर्धत्येष महाक्रतुः । अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्च तव भारत । अविघ्नश्च भवेदेष सफला स्यात्स्पृहा तव ॥

rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ spardhaty eṣa mahākratuḥ । asmākaṁ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata । avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spr̥hā tava ॥

एवमुक्तस्तु तैर्विप्रैर्धार्तराष्ट्रो महीपतिः । कर्णं च सौबलं चैव भ्रातॄंश्चैवेदमब्रवीत् ॥

evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ । karṇaṁ ca saubalaṁ caiva bhrātr̥̄ṁś caivedam abravīt ॥

रोचते मे वचः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशयः । रोचते यदि युष्माकं तन्मा प्रब्रूत माचिरम् ॥

rocate me vacaḥ kr̥tsnaṁ brāhmaṇānāṁ na saṁśayaḥ । rocate yadi yuṣmākaṁ tan mā prabrūta māciram ॥

एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम् । संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान्यथाक्रमम् ॥

evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam । saṁdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam ॥

हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः । यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम् ॥

halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ । yathoktaṁ ca nr̥paśreṣṭha kr̥taṁ sarvaṁ yathākramam ॥