Adhyāya 23

वासुदेव उवाच । ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुः । शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम् ॥

vāsudeva uvāca । tato ’haṁ bharataśreṣṭha pragr̥hya ruciraṁ dhanuḥ । śarair apātayaṁ saubhāc chirāṁsi vibudhadviṣām ॥

शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः । अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः ॥

śarāṁś cāśīviṣākārān ūrdhvagāṁs tigmatejasaḥ । apraiṣaṁ śālvarājāya śārṅgamuktān suvāsasaḥ ॥

ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह । अन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम् ॥

tato nādr̥śyata tadā saubhaṁ kurukulodvaha । antarhitaṁ māyayābhūt tato ’haṁ vismito ’bhavam ॥

अथ दानवसंघास्ते विकृताननमूर्धजाः । उदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत ॥

atha dānavasaṁghās te vikr̥tānanamūrdhajāḥ । udakrośan mahārāja viṣṭhite mayi bhārata ॥

ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवे । अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत् ॥

tato ’straṁ śabdasāhaṁ vai tvaramāṇo mahāhave । ayojayaṁ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat ॥

हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः । शरैरादित्यसंकाशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः ॥

hatās te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ । śarair ādityasaṁkāśair jvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत् । शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान् ॥

tasminn uparate śabde punar evānyato ’bhavat । śabdo ’paro mahārāja tatrāpi prāharaṁ śarān ॥

एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत । नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया ॥

evaṁ daśa diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṁ ca bhārata । nādayām āsur asurās te cāpi nihatā mayā ॥

ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत । सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी ॥

tataḥ prāgjyotiṣaṁ gatvā punar eva vyadr̥śyata । saubhaṁ kāmagamaṁ vīra mohayan mama cakṣuṣī ॥

ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिः । शिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत् ॥

tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākr̥tiḥ । śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṁ samāvr̥ṇot ॥

सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः । वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम् ॥

so ’haṁ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ । valmīka iva rājendra parvatopacito ’bhavam ॥

ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः । अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः ॥

tato ’haṁ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ । aprakhyātim iyāṁ rājan sadhvajaḥ parvataiś citaḥ ॥

ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा । ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥

tato vr̥ṣṇipravīrā ye mamāsan sainikās tadā । te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ ॥

ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पते । द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि ॥

tato hāhākr̥taṁ sarvam abhūt kila viśāṁ pate । dyauś ca bhūmiś ca khaṁ caivādr̥śyamāne tathā mayi ॥

ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः । रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः ॥

tato viṣaṇṇamanaso mama rājan suhr̥jjanāḥ । ruruduś cukruśuś caiva duḥkhaśokasamanvitāḥ ॥

द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि । एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत ॥

dviṣatāṁ ca praharṣo ’bhūd ārtiś cādviṣatām api । evaṁ vijitavān vīra paścād aśrauṣam acyuta ॥

ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम् । वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम् ॥

tato ’ham astraṁ dayitaṁ sarvapāṣāṇabhedanam । vajram udyamya tān sarvān parvatān samaśātayam ॥

ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः । हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन् ॥

tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ । hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan ॥

मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम् । दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः ॥

meghajālam ivākāśe vidāryābhyuditaṁ ravim । dr̥ṣṭvā māṁ bāndhavāḥ sarve harṣam āhārayan punaḥ ॥

ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृप । साधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम् ॥

tato mām abravīt sūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nr̥pa । sādhu saṁpaśya vārṣṇeya śālvaṁ saubhapatiṁ sthitam ॥

अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर । मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर ॥

alaṁ kr̥ṣṇāvamanyainaṁ sādhu yatnaṁ samācara । mārdavaṁ sakhitāṁ caiva śālvād adya vyapāhara ॥

जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव । सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन् ॥

jahi śālvaṁ mahābāho mainaṁ jīvaya keśava । sarvaiḥ parākramair vīra vadhyaḥ śatrur amitrahan ॥

न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा । योऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः ॥

na śatrur avamantavyo durbalo ’pi balīyasā । yo ’pi syāt pīṭhagaḥ kaś cit kiṁ punaḥ samare sthitaḥ ॥

स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो । जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः ॥

sa tvaṁ puruṣaśārdūla sarvayatnair imaṁ prabho । jahi vr̥ṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṁ kālo ’tyagāt punaḥ ॥

नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव । येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता ॥

naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava । yena tvaṁ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā ॥

एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः । तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम् ॥

evamādi tu kaunteya śrutvāhaṁ sārather vacaḥ । tattvam etad iti jñātvā yuddhe matim adhārayam ॥

वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने । दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति ॥

vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane । dārukaṁ cābruvaṁ vīra muhūrtaṁ sthīyatām iti ॥

ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत् । आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम् ॥

tato ’pratihataṁ divyam abhedyam ativīryavat । āgneyam astraṁ dayitaṁ sarvasāhaṁ mahāprabham ॥

यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे । राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत् ॥

yakṣāṇāṁ rākṣasānāṁ ca dānavānāṁ ca saṁyuge । rājñāṁ ca pratilomānāṁ bhasmāntakaraṇaṁ mahat ॥

क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम् । अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम् ॥

kṣurāntam amalaṁ cakraṁ kālāntakayamopamam । abhimantryāham atulaṁ dviṣatāṁ ca nibarhaṇam ॥

जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम । इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा ॥

jahi saubhaṁ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama । ity uktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṁ ruṣā ॥

रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा । द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः ॥

rūpaṁ sudarśanasyāsīd ākāśe patatas tadā । dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ ॥

तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम् । मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम् ॥

tat samāsādya nagaraṁ saubhaṁ vyapagatatviṣam । madhyena pāṭayām āsa krakaco dārv ivocchritam ॥

द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम् । महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा ॥

dvidhā kr̥taṁ tataḥ saubhaṁ sudarśanabalād dhatam । maheśvaraśaroddhūtaṁ papāta tripuraṁ yathā ॥

तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम । पुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम् ॥

tasmin nipatite saubhe cakram āgāt karaṁ mama । punaś coddhūya vegena śālvāyety aham abruvam ॥

ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे । द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा ॥

tataḥ śālvaṁ gadāṁ gurvīm āvidhyantaṁ mahāhave । dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः । हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः ॥

tasmin nipatite vīre dānavās trastacetasaḥ । hāhābhūtā diśo jagmur arditā mama sāyakaiḥ ॥

ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः । शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम् ॥

tato ’haṁ samavasthāpya rathaṁ saubhasamīpataḥ । śaṅkhaṁ pradhmāpya harṣeṇa suhr̥daḥ paryaharṣayam ॥

तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम् । दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः ॥

tan meruśikharākāraṁ vidhvastāṭṭālagopuram । dahyamānam abhiprekṣya striyas tāḥ saṁpradudruvuḥ ॥

एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च । आनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम् ॥

evaṁ nihatya samare śālvaṁ saubhaṁ nipātya ca । ānartān punar āgamya suhr̥dāṁ prītim āvaham ॥

एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम् । यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः ॥

etasmāt kāraṇād rājan nāgamaṁ nāgasāhvayam । yady agāṁ paravīraghna na hi jīvet suyodhanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः । आमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā mahābāhuḥ kauravaṁ puruṣottamaḥ । āmantrya prayayau dhīmān pāṇḍavān madhusūdanaḥ ॥

अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः ॥

abhivādya mahābāhur dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । rājñā mūrdhany upāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ ॥

सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम् । आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः ॥

subhadrām abhimanyuṁ ca ratham āropya kāñcanam । āruroha rathaṁ kr̥ṣṇaḥ pāṇḍavair abhipūjitaḥ ॥

सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम् ॥

sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā । dvārakāṁ prayayau kr̥ṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram ॥

ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः । द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा ॥

tataḥ prayāte dāśārhe dhr̥ṣṭadyumno ’pi pārṣataḥ । draupadeyān upādāya prayayau svapuraṁ tadā ॥

धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट् । जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम् ॥

dhr̥ṣṭaketuḥ svasāraṁ ca samādāyātha cedirāṭ । jagāma pāṇḍavān dr̥ṣṭvā ramyāṁ śuktimatīṁ purīm ॥

केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा । आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत ॥

kekayāś cāpy anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā । āmantrya pāṇḍavān sarvān prayayus te ’pi bhārata ॥

ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनः । विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान् ॥

brāhmaṇāś ca viśaś caiva tathā viṣayavāsinaḥ । visr̥jyamānāḥ subhr̥śaṁ na tyajanti sma pāṇḍavān ॥

समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः । आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ ॥

samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ । āsīn mahātmanāṁ teṣāṁ kāmyake bharatarṣabha ॥

युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः । शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह ॥

yudhiṣṭhiras tu viprāṁs tān anumānya mahāmanāḥ । śaśāsa puruṣān kāle rathān yojayateti ha ॥